Trong những tuần vừa qua, câu chuyện về mối quan hệ khó khăn giữa những người hàng xóm đã là chủ đề nóng bỏng của thời sự quốc tế. Giữa Campuchia và Thái Lan, tranh chấp chủ quyền về ngôi đền thiêng Preah Vihear đã lan sang những ngôi đền khác và có nguy cơ đẩy hai nước vào một mối quan hệ căng thẳng kéo dài. Ở Đông Âu, không chỉ còn là tranh chấp và căng thẳng mà súng đạn đã thay cho những lời lẽ dù đã hết sức gay gắt.

Đỉnh điểm của mối quan hệ giữa “người láng giềng lớn” - nước Nga – và các hàng xóm nhỏ của nó là cuộc xung đột 5 ngày giữa Nga và Gruzia. Tiếp theo đó là những động thái căng thẳng gia tăng trong quan hệ giữa Nga và Ukraina, Ba Lan, Lithuania khi những nước này lên tiếng ủng hộ Gruzia trong cuộc đọ sức với “người láng giềng lớn” chung là Nga.

Chính trong bối cảnh đó, hôm 14/8, Ba Lan đã chấp nhận ký thỏa thuận về việc cho phép Mỹ lắp đặt trạm đánh chặn tên lửa trong hệ thống phòng thủ tên lửa của Mỹ tại làng Redzikowo cách biên giới với Nga 200 km.

Đối với người Nga, việc người Ba Lan chấp nhận đề xuất của Mỹ chẳng có gì đáng ngạc nhiên bởi từ lâu các lãnh đạo Ba Lan đã công khai bày tỏ mong muốn được tiếp nhận trạm tên lửa đánh chặn trong hệ thống phòng thủ tên lửa của Mỹ. Tuy nhiên, kể từ 15 tháng nay, việc đàm phán giữa Ba Lan và Mỹ đã không đạt được tiến bộ một phần do sự phản đối của Nga và phần khác do Ba Lan và Mỹ chưa thỏa hiệp được về những "đổi chác" phải có.

Không chỉ có thế, Thủ tướng mới của Ba Lan Donald Tusk là người có xu hướng châu Âu và vì vậy ông vẫn còn đặt nhiều kỳ vọng vào một sự đồng thuận của châu Âu trong việc ủng hộ Ba Lan trước những thách thức đến từ nước Nga láng giềng khổng lồ.

“Xây hồ chứa nước”
Trong quan hệ láng giềng với nước Nga, người Ba Lan chắc thừa khôn khéo để biết rằng câu ngạn ngữ “nước xa không cứu được lửa gần” luôn có giá trị. Thế nên ngay sau khi chuyển đổi chế độ và khi Liên Xô sụp đổ, người Ba Lan đã cố công tìm cách tự tạo cho mình một thế đứng trong quan hệ với nước Nga.

Một thế đan xen, chồng chéo lợi ích của Mỹ, EU với Ba Lan là một sự đảm bảo quan trọng cho an ninh và phát triển của Ba Lan.

Về mặt kinh tế, Ba Lan đã nhanh chóng áp dụng các cải cách kinh tế theo hướng tự do, chấp nhận các tiêu chí mà EU áp đặt để rồi trở thành một trong số những nước Đông Âu đầu tiên gia nhập vào EU (2004).

Cùng với tiến trình gia nhập EU, các chính phủ liên tiếp của Ba Lan đều đồng thuận trong việc đưa Ba Lan gia nhập vào khối quân sự NATO, đặt Ba Lan dưới sự bảo hộ về an ninh của khối quân sự hùng mạnh nhất còn tồn tại sau chiến tranh lạnh.

Tuy nhiên, chừng đó dường vẫn chưa đủ để Ba Lan yên tâm bởi cả EU và NATO đều là những thể chế đa phương đòi hỏi phải có sự đồng thuận trên hầu hết các vấn đề nhạy cảm, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến an ninh và vì vậy sự phản ứng của các thể chế này khó có hiệu quả cao nhất là khi trong nội bộ cả EU và NATO còn nhiều lợi ích giằng xé.

Một hướng đi khác của Ba Lan là việc Warsaw tìm kiếm một mối quan hệ đồng minh thân thiết với Mỹ, nước đứng đầu trong NATO và là cường quốc hàng đầu thế giới trên mọi lĩnh vực.

Trong cuộc chiến tranh Iraq, Ba Lan đã là một trong những nước đứng đầu danh sách các nước “châu Âu mới” ủng hộ hành động chiến tranh của Mỹ. Ba Lan cũng là nước sẵn sàng tiếp nhận đề xuất của Mỹ về một hệ thống phòng thủ tên lửa trong khi hầu hết các nước thành viên cũ của EU giữ thái độ e ngại.

Với quyết tâm “xây hồ chứa nước” ngay chính tại lãnh thổ của mình, Ba Lan đã không ngần ngại phá bỏ lối hành xử đồng thuận mà các nước thành viên EU muốn có được trong quan hệ với Mỹ và Nga để chấp nhận đề nghị của Mỹ.

“Rung cây dọa khỉ”
Nhưng không phải mọi tính toán của Ba Lan trong câu chuyện này đều thành công như mong đợi dù việc gia nhập vào EU đã mang lại cho Ba Lan sự hỗ trợ về kinh tế, sự gắn kết với thị trường rộng lớn của EU gồm 27 thành viên, chỗ dựa trong quan hệ kinh tế với các đối tác bên ngoài đặc biệt là nước Nga láng giềng.

"Làm mình làm mẩy" nhưng cuối cùng Ba Lan vẫn phải chấm dứt phản đối việc khởi động đàm phán về hiệp định đối tác giữa Nga và EU.

Về mặt chính trị, mặc dù cùng trong một khối nhưng Ba Lan luôn cảm thấy "khó chịu" khi các nước lớn trong EU như Pháp hoặc Đức sẵn sàng vì lợi ích trong quan hệ với Nga mà xem nhẹ sự phản ứng của Ba Lan.

Không phải ngẫu nhiên mà báo chí Ba Lan xem việc Tổng thống Pháp N. Sarkozy "nhanh nhảu trung gian hòa giải" giữa Nga và Gruzia là một “thỏa hiệp Munich mới” và rằng “châu Âu cũ chẳng hề đoái hoài đến Ba Lan” trong vụ việc này.

Trong quan hệ với Mỹ, không phải lúc nào sự “tận tụy” của Ba Lan cũng được đền đáp xứng đáng. Mặc dù là nước ủng hộ nhiệt thành cho cuộc chiến của Mỹ ở Afganistan hay Iraq và kể cả dự án của Mỹ về một lá chắn tên lửa ở Đông và Trung Âu, Ba Lan vẫn không thể có được những ưu đãi thực chất của Mỹ về mặt an ninh trong tư cách là một đồng minh thân cận.

Cho dù muốn lắp đặt trạm tên lửa đánh chặn ở Ba Lan nhưng hệ thống đó không nhằm bảo vệ lãnh thổ Ba Lan trước các cuộc tấn công ở khoảng cách gần kề. Binh sĩ Mỹ vẫn chưa đồn trú trên lãnh thổ Ba Lan và Mỹ vẫn chưa cam kết tự động bảo vệ Ba Lan trong trường hợp bị tấn công. Chính vì vậy, mặt dù rất sốt sắng với kế hoạch của Mỹ, Ba Lan vẫn tìm cách trì hoãn để có thêm được những trao đổi có lợi nhất.

Cuộc xung đột ở Gruzia đã làm xáo trộn toan tính của Ba Lan và đẩy nhanh việc Warsaw chấp nhận thỏa hiệp từ phía Mỹ. Cuộc xung đột chớp nhoáng giữa Nga và Gruzia một lần nữa cho Ba Lan thấy rõ khó có thể đặt trọn niềm tin vào EU khi mà sự chia rẽ giữa “châu Âu cũ” và “châu Âu mới” càng thêm sâu sắc.

Cuộc xung đột này cũng làm cho người Ba Lan cảm thấy bất ổn hơn bao giờ hết như cách nói của Nghị sĩ J.Saryusz-Wolski, “nếu Nga có thể tự cho phép hành xử như vậy đối với Gruzia thì tại sao lại không thể làm điều tương tự ở nơi khác?”. Còn Tổng thống L. Kaczinski thì cho rằng “hôm nay là Gruzia, ngày mai sẽ là Ukraina và sau nữa có thể là Ba Lan”(!).

Tất nhiên, thỏa hiệp mới được ký giữa Ba Lan và Mỹ cũng đã mang lại cho Ba Lan những đảm bảo lớn hơn. 300 binh sĩ Mỹ sẽ đồn trú trên lãnh thổ Ba Lan để vận hành trạm tên lửa ở làng Redzikowo đối diện với Kaliningrad, tiền đồn của nước Nga ở phía Tây. Một hệ thống phòng không gồm 96 tên lửa Patriot đời chót do phía Mỹ quản lý và 5 hệ thống khác sẽ được bán cho Ba Lan theo giá ưu đãi trong tương lai gần. Mỹ sẽ vận dụng nguyên tắc tương trợ tự động trong trường hợp Ba Lan bị tấn công hoặc bị đe dọa tấn công từ bên ngoài… Chừng đó có thể là chưa đủ để Ba Lan ký vào thỏa thuận cách đây hai tuần nhưng giờ đây lại là quá đủ.

Tất nhiên, cũng không phải ngẫu nhiên mà người Mỹ xuống nước với Ba Lan vào thời điểm này. Trên thực tế, việc Mỹ chấp nhận các điều kiện chỉ diễn ra sau khi cuộc xung đột bùng phát ở Gruzia với thế thắng thuộc về Nga. Nếu như cuộc xung đột do phía Gruzia khởi xướng đã là một thất bại của chính quyền Tbilissi khi Gruzia vấp phải sự phản ứng nhanh chóng và quyết liệt của quân đội Nga trong khi sự trợ giúp của Mỹ không hề được như Tbilissi mong đợi.

Người Mỹ cũng chẳng được lợi gì khi uy thế và những lời lẽ của Washington bị xem nhẹ khi mà người Nga vẫn phớt lờ các cảnh báo của Mỹ và vai trò trung gian hòa giải lại do Tổng thống Pháp N. Sarkozy đảm nhận. Nhưng xét ở một góc độ khác, dường như Mỹ lại bên giành chiến thắng trong cuộc xung đột vừa qua ở Gruzia.

Chỉ còn không đầy 5 tháng nữa là Tổng thống G.W. Bush sẽ rời Nhà Trắng nhưng hành trang của ông vẫn không có nổi một thành công nào về đối ngoại.  Nhiều chuyên gia phân tích cho rằng, cuộc chiến ở Gruzia là do sự cố vấn của người Mỹ, đã buộc người Ba Lan phải suy nghĩ lại về cái giá của hệ thống phòng thủ tên lửa mà ông Bush đặt ra như là mục tiêu trong suốt hai nhiệm kỳ.
 
Chính ở điểm này, người Mỹ đã thành công trong chiến thuật “rung cây dọa khỉ” để có được thành công trong phút chót và để ông Bush có thể yên tâm rời Nhà Trắng.

Với cách lập luận này, người ta sẽ dễ hiểu hơn khi cảnh truyền hình trực tiếp từ Bắc Kinh cho thấy ông Bush không hề lấy làm ngạc nhiên và vẫn bình thản du hí ở Trung Quốc trong khi ông Putin phải vội vã bay về Vladikavkaz để điều hành cuộc chiến.

Serguei Markov, Nghị sĩ Nga và là nhà phân tích chính trị, đã phải chua chát nhận xét rằng vụ việc này “là một thất bại đối với nước Nga, cả với Đức, Pháp, và toàn bộ châu Âu”. Người giành phần thắng tất nhiên là Mỹ, Ba Lan. Còn Gruzia sẽ phải dành nhiều thời gian để nghiền ngẫm bài học từ cách ứng xử của mình và của cả các “đồng minh” Mỹ và Ba Lan.