Khởi đầu khó khăn

Ban đầu, Mỹ sử dụng các UAV chống những mục tiêu phòng không. Vào những năm 1950, Tướng Curtis LeMay, cha đẻ của Bộ Tư lệnh chiến lược Không quân - lực lượng tấn công bằng hạt nhân đầu tiên của Mỹ, đã dùng các máy bay không người lái làm mồi nhử nhằm bảo vệ các oanh tạc cơ B-52 trước hệ thống phòng không của Liên Xô.

Đến khoảng năm 1960, một kĩ sư Mỹ gốc Nhật trẻ tuổi tên là Norman Sakamato bắt đầu xúc tiến một sáng kiến mới là các UAV được trang bị thêm một camera ở phía trước và sử dụng cho hoạt động trinh sát và do thám trên không.

Một trong những sự trớ trêu của lịch sử phát triển UAV là người đàn ông mà một số người gọi là "cha đỡ đầu" của các máy bay không người lái đã cùng với gia đình trải qua 2 năm trong một trại giam giữ người Nhật ở Arizona thời kỳ Chiến tranh thế giới thứ 2.

Tuy nhiên, thời kỳ đầu, quân đội dường như không mấy quan tâm. Chỉ sau việc một máy bay do thám U-2 có người lái khi đó bị các tên lửa phòng không do Liên Xô sản xuất bắn hạ trên bầu trời Cuba trong thời gian diễn ra cuộc khủng hoảng tên lửa Cuba, đẩy các siêu cường tới bờ vực, Lầu Năm góc đột ngột chú ý đến các UAV.

Công ty của kĩ sư Sakamato, Ryan-Teledyne, đã nhanh chóng bị cuốn vào những hợp đồng máy bay không người lái có tên gọi là Firebee. Tới cuộc chiến tranh Việt Nam, hơn 1.000 chiếc Firebee đã được sử dụng để do thám hoặc làm nhiễu sóng radar.

Mặc dù vậy, sau khi chiến tranh kết thúc, các UAV gần như đã bị bỏ xó do bộ máy quan liêu trong quân đội và chủ nghĩa địa phương hẹp hòi. Các tên lửa đạn đạo xuyên lục địa (ICBM) đã được dùng thay thế các máy bay B-52 trong kho vũ khí thời Chiến tranh Lạnh và lực lượng không quân không bao giờ khơi dậy khái niệm về những cỗ máy không người lái. Họ luôn ưa thích duy trì sự có mặt của con người trong khoang lái máy bay và đảm bảo thời gian bay cho các phi công.

Quân đội Mỹ còn lún sâu vào sai lầm khi phát triển một loại máy bay không người lái với nhiều đặc điểm bất khả thi đến mức nó hầu như không cất cánh khỏi mặt đất.

Xuất phát từ ý tưởng thiết kế tồi, máy bay Aquila với hàng trăm tấn thiết bị hỗ trợ, đòi hỏi một giờ đồng hồ xếp đặt hoặc bốc dỡ. Để hoạt động trong tầm 20 giờ đồng hồ, mỗi chiếc UAV loại này ngốn tới 3 triệu USD. Dự án Aquila đã bị hủy bỏ vào năm 1987, sau khi tiêu tốn hết khoảng 1 tỉ USD.

Trong khi người Mỹ cảm thấy bối rối và nản chí, thì Israel nhanh chóng xúc tiến việc phát triển các loại máy bay không người lái giá rẻ và đáng tin cậy. Và tất nhiên, động lực cho điều này xuất phát từ đòi hỏi cấp bách của hoạt động chiến đấu.

Israel từng lúng túng trước các hệ thống phòng không do Xô viết xây dựng ở Ai Cập trong cuộc chiến Yom Kippur năm 1973. Được hỗ trợ một phần thông qua việc nghiên cứu thiết kế của một chiếc UAV do Mỹ chế tạo từng bị rơi và cuốn vào bờ biển nước này, Israel đã theo đuổi một chương trình máy bay không người lái tối mật.

Bộ trưởng Hải quân Mỹ John Lehman và Tư lệnh Lực lượng lính thuỷ đánh bộ Mỹ, Tướng P. X. Kelley dưới thời Tổng thống Reagan là những quan chức đầu tiên phát hiện việc người Israel đã đạt được tiến bộ đến mức nào.

Trong các chuyến công du tới Israel vào giữa những năm 1980, John Lehman đã được phép thử nghiệm một chiếc UAV, còn P. X. Kelley được tặng một đoạn video tự quay về chuyến đi của ông do một máy bay không người lái ghi lại.

Ấn tượng trước những gì mắt thấy tai nghe, ông Lehman đã phớt lờ mọi quy định để thu mua các UAV của Israel có tên gọi Pioneer. Đây là loại UAV được phóng đi từ các tàu chiến và giúp tàu điều khiển các khẩu súng.

Với tiếng động ầm ĩ như một cái máy cắt cỏ, chiếc Pioneer gây hiệu quả đáng kinh ngạc trong cuộc chiến Vùng Vịnh năm 1991. Lính Iraq khi đó đã hoảng sợ trước những loạt bắn tên lửa liên tiếp ngay sau tiếng động ồn ào phát ra từ chiếc UAV. Một chiếc Pioneer đã ghi lại cảnh một đội lính Iraq vẫy áo lên trời xin hàng. Đây dường như là đơn vị đầu tiên từng đầu hàng trước một chiếc máy bay không người lái.

Hồi sinh

Khi cuộc xung đột ở Balkan nổ ra vào đầu những năm 1990, Giám đốc CIA, Jim Woolsey, đang trong tình thế khó xử. Ông không có nhiều (nếu không muốn nói là không có) điệp viên nằm vùng. Khao khát có được các hình ảnh từ Bosnia, ông đã yêu cầu Không quân thực hiện, và lực lượng này đã buộc phải viện tới một máy bay không người lái. Theo lời kể của ông Woolsey, câu trả lời là "6 năm và 500 triệu USD".

Jim Woolsey khi đó chợt nhớ đến một dự án UAV bí mật đã vắt kiệt Cơ quan quản lý các dự án nghiên cứu quốc phòng tiên tiến của Lầu Năm góc và sử dụng những kĩ năng thiết kế của một người Israel lưu vong tài giỏi tên là Abe Karem. Ông đã phát hiện ra dấu vết của Karem ở California. Karem nói với ông rằng chiếc máy bay có mật mã Amber của anh ta đã bị loại khỏi ngân sách đầu tư của quân đội Mỹ vào năm 1990 và hiện các bộ phận tháo rời của nó đang nằm trong một kho hàng ở California.

Giám đốc CIA hỏi rằng cần phải làm gì để có thể cho chiếc máy bay hoạt động trở lại? "6 tháng và 5 triệu USD", Woolsey nhớ Karem đã đáp như vậy. 

Chiếc máy bay từng bị tháo rời được gọi là Gnat. Jim Woolsey hài lòng với những đoạn video mà máy bay thu được đến mức đã sắp xếp để phát lại chúng bằng một chiếc tivi đặt tại văn phòng của ông ở Langley, Virginia. Ông đã làm các nghị sĩ kinh ngạc bằng những buổi trình chiếu cá nhân. (Trong số các nhà lập pháp tích cực ủng hộ Gnat có Charlie Wilson, người sau này được làm phim "Cuộc chiến của Charlie Wilson").

Chiếc máy bay không người lái đã được đưa vào hoạt động trở lại. Vào cuối những năm 1990, Gnat được cải tiến thành Predator, một loại UAV không chỉ ghi lại các hình ảnh mà còn phóng được tên lửa.

Tuy nhiên, điều đó đã không xảy ra một sớm một chiều. Trong nhiều năm, CIA và Không quân đã tranh cãi ầm ĩ về việc kiểm soát và tài trợ cho dự án, bỏ lỡ cơ hội sử dụng một chiếc Predator như một loại vũ khí tấn công khủng bố.

Tướng John Jumper, người giữ chức tư lệnh các lực lượng trên không của Mỹ ở châu Âu trong cuộc xung đột Kosovo, đã hết mình ủng hộ dự án. Ông vô cùng tức giận vì những chiếc Predator đời đầu không có GPS. Một đồng nghiệp hồi tưởng lại, kể rằng, khi nhìn thấy một bức ảnh do thám chụp một chiếc xe tăng của Serbia đang ẩn náu trong rừng, Jumper đã nói: "Chiếc xe tăng thật đẹp nhưng nó ở đâu cơ chứ?".

Cải tiến

Khi Tướng Jumper trở lại Mỹ để điều hành Bộ Tư lệnh chiến đấu trên không vào năm 2000, ông đã xúc tiến nỗ lực mới nhằm lắp đặt một loại vũ khí dưới các cánh của chiếc Predator. Loại tên lửa duy nhất đủ nhỏ để thực hiện nhiệm vụ này là Hellfire, một loại vũ khí chống tăng của quân đội. Tuy nhiên, tên lửa được thiết kế để bắn phía trên cây cối nên quỹ đạo bay ban đầu của nó hướng lên trên. Người ta đã phải tái cơ cấu tên lửa để nó bắn xuống.

Sau đó, các chuyên gia phát hiện ra rằng đầu tên lửa không đủ mạnh. Tham mưu trưởng Không quân khi đó là James Roche kể lại rằng, Bộ trưởng Quốc phòng Donald Rumsfeld từng yêu cầu được biết lý do tại sao theo những đoạn băng ghi hình ảnh sau hành động cho thấy, những chiến binh al-Qaeda vẫn còn sống dù boongke mà chúng ẩn náu được thông báo là đã bị xoá sổ.

Vì Hellfire được thiết kế để phá hủy các xe tăng nên nó gây nổ rất hội tụ. Do đó, các nhà thiết kế đã thêm một ống bọc ngoài đầu tên lửa với khả năng khi nổ sẽ vỡ thành hàng ngàn lưỡi dao cạo bay.

Mục tiêu tấn công đầu tiên của loại vũ khí mới là một phần tử al-Qaeda ở Yemen, đang đi cùng 5 cộng sự của hắn trên một chiếc xe SUV vào ngày 5/11/2003. Đoạn video ghi sau khi hành động cho thấy vật duy nhất có thể nhận diện được trong đống tàn tích là ống đựng dầu của chiếc xe.

Máy bay Predator là loại UAV mà nhiều dân thường biết đến nhiều nhất nhưng chỉ có nó và một loại máy bay không người lái mới hơn có tên gọi Reaper (được trang bị 4 tên lửa Hellfire và hai quả bom nặng khoảng 227kg) được vũ trang.

CIA và Không quân quản lý các UAV này, sử dụng chúng để tiêu diệt những mục tiêu có giá trị cao như các thủ lĩnh khủng bố ở những ngóc ngách xa xôi tại Pakistan, Afghanistan và Iraq.

Không quân dẫn đường cho các máy bay Predator của họ (cũng như những chiếc máy bay không người lái Global Hawk có khả năng giám sát một trận chiến từ trên cao suốt hơn 20 giờ đồng hồ liên tục) từ các căn cứ của lực lượng này ở Nevada và California - cách khu vực tấn công gần 13.000km.

Tuy nhiên, đại đa số trong gần 1.500 chiếc UAV đang bay liệng trên bầu trời Iraq và Afghanistan là loại máy bay nhỏ hơn rất nhiều, đặt dưới sự kiểm soát của các binh sĩ và lính thủy đánh bộ. Cách đây không lâu, một phóng viên Newsweek đã chứng kiến Trung sĩ Lenzy Schneider, 24 tuổi, phóng một chiếc máy bay không người lái Raven từ mái của một tòa nhà thuộc khu căn cứ gần thị trấn Balad.

Các máy bay Raven có kích cỡ tương đương các máy bay mô hình cỡ lớn với sải cánh gần 1m. Chiếc UAV này đôi khi bị nhầm với một con chim khi nó đang bay cao trên bầu trời. Đây là loại máy bay hoạt động bằng pin do Kevlar và Styrofoam sản xuất với cân nặng không đầy 2,3kg và mức chi phí chỉ là 35.000 USD - khoảng 1/20 giá của một chiếc Predator.

Chúng được phóng đi tương tự như cách một đứa trẻ thả một máy bay mô hình lên bầu trời, chỉ bằng một cái vung nhẹ của cổ tay. "Bất cứ ai cũng có thể phóng nó, ngay cả tôi", Trung sĩ Schneider nói và cười toét miệng. Một khoá học kéo dài 2 tuần đủ để một binh sĩ nắm vững những nguyên tắc cơ bản của Raven.

Hiệu quả

Trung sĩ Chris Hermann, 24 tuổi, đang điều khiển một chiếc Shadow - một trong các UAV loại lớn, được phóng đi từ một máy phóng máy bay và có khả năng bay liệng trên bầu trời cả một ngày, từ một chiếc ghế tiện nghi bên trong một toa moóc ở căn cứ quân sự ngoại ô Baghdad. Hermann điều khiển "con chim sắt" bằng một thiết bị có hình bán cầu được nối liền với máy tính của anh. "Vâng, giữa nơi hoang vắng, có điều hòa không khí và một chiếc ghế đệm. Ở Iraq còn có những công việc tồi tệ hơn", Hermann nói.

Công việc quan trọng nhưng không nhất thiết mang tính thách thức. "Tất cả chúng tôi đều đùa về điều đó. Một con khỉ cũng có thể làm được công việc này, "con chim" này tự bay và tự hạ cánh", Hermann cho biết. Khi thời tiết xấu và chiếc Shadow không thể bay, Hermann và những người bạn thân sẽ tụ tập và chơi game. Viên trung sĩ bộc bạch rằng, so với những trò chơi này thì điều khiển một chiếc Shadow còn đơn giản hơn, chỉ cần nhấp chuột và bấm nút.

Trung sĩ Tim Bush, cộng sự của Schneider, cho hay những phần tử nổi dậy ở Iraq tỏ ra e ngại những chiếc máy không người lái. "Họ nghe thấy tiếng động trên không và không biết chính xác đó là cái gì, nhưng họ biết nó có thể làm tiêu hao lực lượng", Bush thổ lộ.

Đáng tiếc thay, không một vụ không kích nào hoàn toàn chính xác và phần nhiều những cuộc tấn công liên quan đến máy bay không người lái đã giết hại không ít dân thường ở cả Iraq và Afghanistan. Sadr City là nơi nhiều phụ nữ và trẻ em đã thiệt mạng do những cuộc tập kích sai lầm của các UAV.

Đó là một vấn đề trong cuộc chiến chống bạo loạn, nơi việc lôi kéo người dân đóng vai trò chủ chốt. Một mặt, những thông tin do các UAV cung cấp cho phép các binh sĩ trên mặt đất di chuyển tự do và công khai hơn, bước ra khỏi các xe quân sự Humvee của họ và giao tiếp với dân thường.

Tuy nhiên, hành động tiêu diệt đối phương ngày càng trở nên khó kiểm soát và cứng nhắc. Northrop-Grumman thậm chí đang thực hiện một hợp đồng trị giá 635 triệu USD để phát triển một oanh tạc cơ không người lái cho hải quân.

Chiếc X-47B sẽ có kích thước của một chiếc F-14 nhưng được thiết kế để có thể phóng đi từ một hàng không mẫu hạm, với các cánh gấp lại được, cho phép nó đặt vừa các máy nâng của tàu sân bay. Hiện tại, đây chỉ là một chương trình nhằm chứng minh cho những gì có thể và những gì không thể. Tuy nhiên, nguyên mẫu đầu tiên của oanh tạc cơ không người lái này sẽ được hoàn thành vào năm tới.

Bất kỳ quân nhân nào cũng có thể nói rằng, không cuộc chiến nào có thể thắng lợi từ những chiếc ghế bành ở Nevada. Các binh sĩ sẽ vẫn phải chạm trán trực tiếp với đối phương và phải chiến đấu sống chết để giành được chiến thắng. Song, quả thực, với những chiếc UAV trên đầu, những người lính sẽ không còn phải lo lắng trở thành mục tiêu bị mai phục hay đánh bom, mà ngược lại, chính đối phương mới phải e sợ.