Hai năm gần đây, mặc dù Nhật Bản không còn nằm trong tốp 3 các quốc gia có mức vốn đầu tư lớn vào VN, song kết quả cuộc điều tra của Tổ chức Xúc tiến thương mại Nhật Bản (JETRO) vừa công bố cho thấy, VN vẫn là địa chỉ quan tâm hàng đầu của các doanh nghiệp (DN) Nhật. Tuy nhiên, trên thực tế đã và đang xuất hiện những dấu hiệu có thể làm giảm sút niềm tin của nhà đầu tư.

Điểm đầu tư hấp dẫn

Theo kết quả điều tra của JETRO về so sánh chi phí đầu tư và đánh giá môi trường đầu tư kinh doanh của 1.745 DN Nhật đang hoạt động tại các nước châu Á năm 2007, VN vẫn được đánh giá là quốc gia giàu sức hút đối với DN Nhật Bản. Cụ thể, về kế hoạch kinh doanh, có tới 92,6% số công ty Nhật đang hoạt động tại VN dự định mở rộng quy mô trong 1-2 năm tới, chiếm tỷ lệ cao nhất trong khu vực. Có đến 88,2% số DN phi sản xuất tại VN cũng có dự định mở rộng đầu tư, đa dạng hóa sản phẩm và phát triển thị trường trong những năm tới. Không chỉ với những dự định ngắn hạn mà trong kế hoạch phát triển dài hạn 5-10 năm tới, VN vẫn được đánh giá là địa chỉ đầu tư lý tưởng, có triển vọng nhất của các DN Nhật đang hoạt động tại các nước khác, với số lượng 33,7% DN (cao hơn mức 31,2% so với năm 2006). Thái Lan xếp sau VN với tỷ lệ 22,3%; Trung Quốc 17,5%…

Ông Nakagawa Tukuo, Chủ tịch Hiệp hội DN Nhật Bản tại TPHCM (JBAH), với 365 thành viên, cũng cho rằng, hiện nay các DN Nhật Bản vẫn xem VN là một điểm đầu tư để phát triển kinh doanh đầy triển vọng và là một thị trường tiêu dùng vô cùng hấp dẫn. Còn theo phân tích của một chuyên gia đang làm việc tại Trung tâm Tài chính quốc tế Nhật Bản, 3 lý do chính để các nhà đầu tư chọn VN là sự ổn định chính trị xã hội, an ninh tốt; chi phí sản xuất thấp và rủi ro không tập trung. So với một số nước trong khu vực thì giá nhân công tại VN hiện nay mới chỉ bằng 50%-70%…

Và những tồn tại kéo dài

Tuy nhiên, cũng theo các nhà đầu tư Nhật, VN đã và đang bộc lộ khá nhiều điểm yếu có thể làm cho những kỳ vọng của các nhà đầu tư giảm sút nhưng đến nay vẫn chưa tìm được lời giải.

Thị trường lao động của VN rất cạnh tranh nhưng các DN lại rất khó tuyển dụng. Mức lương hàng tháng của kỹ sư, công nhân và cán bộ quản lý cấp trung gian gần như thấp nhất trong khu vực. Thế nhưng, điều này lại không phải là yếu tố quan trọng nhất khi tuyển dụng lao động mà cái DN cần chính là chất lượng lao động (đặc biệt là năng suất lao động và trình độ đã qua đào tạo) và an ninh lao động. Đặc biệt, nghề quản lý trung gian và kỹ sư chuyên nghiệp thiếu hụt trầm trọng và kéo dài từ nhiều năm qua.

Để giải quyết vấn đề này, tháng 4-2007, phân ngành mới IT đã được thành lập trong hiệp hội. Đây chỉ là việc làm tự phát. Về lâu dài, ông Yoshioka, Ủy ban Xúc tiến Đầu tư của JBAH, cho rằng, Chính phủ VN cũng như TPHCM đang tập trung phát triển ngành công nghiệp phần mềm nên JBAH có thể kết hợp với UBND TPHCM để thử hỗ trợ cho các DN IT về các mặt: hoàn chỉnh hạ tầng hơn nữa, đào tạo nguồn lực… Nếu triển khai tốt sẽ giúp VN trở thành nơi gia công phần mềm cho các DN Nhật Bản.

Một nguyên nhân khác là ngành sản xuất thô tại VN (hay nguyên phụ liệu phục vụ cho sản xuất) chưa phát triển. Nếu tỷ lệ cung cấp nguyên phụ liệu tại chỗ của VN năm 2006 đạt 22,6% thì đến năm 2007 chỉ nhích lên ở mức 26,5%. Trong khi đó mức trung bình ở các nước trong khu vực là 40,1%. Theo các DN Nhật Bản, giải pháp tối ưu cho VN hiện nay là kêu gọi và hỗ trợ các DN vừa và nhỏ đầu tư vào lĩnh vực này để làm trụ cột của công nghiệp sản xuất phụ trợ. Đó là chưa kể, các DN vẫn còn bị làm phiền về hải quan, thuế, và các thủ tục hành chính vẫn chưa được cải thiện đáng kể.

Ngoài ra, các DN Nhật Bản cũng cho rằng, sự thay đổi chính sách một cách đường đột và vận dụng các chính sách không rõ ràng đã khiến nhiều DN không an tâm để kinh doanh. Theo đó, giá thuê văn phòng ngày càng tăng cao khiến chi phí sinh hoạt của người nước ngoài tại VN đã bị đội lên đáng kể, gây nhiều khó khăn cho các DN. “Chính phủ VN đã có những điều chỉnh về luật để phù hợp với WTO. Đây là một trong những nguyên nhân để VN thu hút vốn đầu tư nước ngoài tăng nhanh trong 2 năm 2006 và 2007. Nhưng để hiện tượng “bùng nổ Việt Nam” không là một hiện tượng nhất thời và vốn đầu tư tăng bền vững thì cần có những biện pháp thực thi nhằm cải thiện hơn nữa trên cả 2 mặt kiến trúc thượng tầng và cơ sở hạ tầng của môi trường đầu tư sản xuất, kinh doanh. Nếu không xúc tiến ngay những vấn đề này thì VN có thể sẽ bị tụt hậu và mất lợi thế so với các nước trong khu vực” – một chuyên gia trong JBAH kết luận.