Tiếp tục chủ đề này, Sài Gòn Tiếp Thị trao đổi với GS-TSKH Nguyễn Mại, người từng là một trong những chuyên gia hàng đầu về FDI của Việt Nam.

Ông nhận xét như thế nào về con số thu hút FDI lên đến 45,3 tỉ USD trong bảy tháng đầu năm mà bộ Kế hoạch và đầu tư công bố?

Trước hết, lấy vốn đăng ký mà gọi là thu hút vốn FDI là rất sai, làm cho nhiều người ngộ nhận. Con số ấy chỉ là cam kết và một phần của nó sẽ được thực hiện tuỳ thuộc vào nhiều yếu tố. Theo tôi nên công bố chính thức con số thực hiện thôi, và tập trung vào con số mà nước ngoài đưa vào, qua hai kênh hải quan (nhập khẩu thiết bị) và ngân hàng (chuyển tiền vào). Hiện nay chúng ta công bố những con số rất lớn, nghe ghê gớm.

Tuy vậy, việc công bố các con số đó có giá trị vào thời điểm hiện nay khi lạm phát cao, cắt giảm đầu tư, kinh tế phát triển chậm lại... Trong bối cảnh khó khăn này mà người nước ngoài, đặc biệt là các tập đoàn lớn vẫn vào, chứng tỏ rằng những ai nói nhà đầu tư nước ngoài suy giảm lòng tin là không có cơ sở. Có hai dấu hiệu rất quan trọng, là nhiều nhà đầu tư là các tập đoàn lớn; và nhiều dự án đã triển khai ngay sau khi đăng ký. Họ vào đầu tư với niềm tin là Việt Nam hoàn toàn đủ sức vượt qua khó khăn hiện nay – được dự báo là chỉ kéo dài đến hết 2009. Các nhà đầu tư vào kinh doanh căn cứ trên triển vọng trung hạn của Việt Nam.

Nhưng một số nhà nghiên cứu cho rằng, làn sóng FDI hiện tại một phần là do chính sách phân cấp đầu tư từ năm 2006. Ý kiến của ông như thế nào?

Nên nhớ là không nhà đầu tư nào nhìn vào một tỉnh để quyết định đầu tư. Môi trường đầu tư và thị trường của cả nước mới là cơ sở để họ vào làm ăn. Ví dụ, dự án Formosa vào Hà Tĩnh (với 7,5 tỉ USD giai đoạn đầu và 15 tỉ USD giai đoạn sau) là họ nhìn vào tiềm năng của đất nước này, cũng như thị trường Đông Nam Á...

Những điều ông nói là những dự án rất lớn. Nhưng điều tôi muốn đề cập là sự phân cấp triệt để đang bị đánh giá là đã dẫn đến việc cấp phép dễ dãi với những dự án nhỏ hơn, như những dự án resort dọc bãi biển miền Trung, hay các dự án sân golf và khu công nghiệp trên ruộng lúa?

Cái dở trong việc phân cấp nằm trong hai chuyện. Thứ nhất là không tạo điều kiện để chính quyền địa phương xây dựng đủ năng lực cần thiết để thẩm định các dự án nhằm bảo đảm lợi ích quốc gia, địa phương và nhà đầu tư. Phân cấp đồng đều cho 63 tỉnh như hiện nay là không đúng và không nên. Đáng lẽ phải phân cấp cho địa phương theo giai đoạn, khi họ có đủ năng lực. Cần nhớ rằng, các địa phương ở Trung Quốc chỉ được cấp phép các dự án tối đa lên đến 30 triệu USD thôi, còn trên 30 triệu USD phải lên Bắc Kinh.

“Trong bối cảnh cắt giảm đầu tư công, đầu tư của các tập đoàn (điều cực kỳ cần thiết) và lãi suất cao đến 21% làm khó các doanh nghiệp vừa và nhỏ, thì lấy gì để duy trì tăng trưởng trong năm nay? Thế thì phải dựa vào FDI, và đầu tư tư nhân. Hy vọng là năm nay thực hiện giải ngân được 12 – 14 tỉ FDI, trong đó 11 tỉ USD là từ nước ngoài ròng, đủ bù đắp cho các khoản cắt giảm trong nước”

Còn có cái dở nữa là các địa phương đã được Chính phủ phân cấp, nhưng các bộ lại không điều khiển được vĩ mô. Đúng ra bộ Công nghiệp phải có quy hoạch kinh tế liên ngành, liên vùng trong phạm vi công nghiệp, bộ Công thương phải làm trong phạm vi phân phối, bộ Nông nghiệp làm trong nông nghiệp. Nhưng các bộ không làm được việc này, trong khi các địa phương không thể điều hành được quan hệ liên ngành, liên vùng.

Nhưng có nhiều ý kiến lo ngại các dự án FDI có thể gây tác động ô nhiễm môi trường và hấp thụ quá lớn năng lượng – vốn đang được trợ giá ở Việt Nam?

Vừa qua có một số người kêu các dự án thép vào quá nhiều như Posco ở Khánh Hoà, hay dự án ở Dung Quất... Nhưng tôi cho rằng, vấn đề ở chỗ khác.

Từ lâu nay, dự báo (của các bộ ngành) vừa không chính xác, vừa không theo thị trường. Ví dụ, dự báo các ngành xi măng, sắt thép, điện đã bị phá vỡ không biết bao nhiêu lần. Hơn nữa, các dự báo đó chỉ cho trong nước, mà không căn cứ vào thị trường ngoài nước. Vì vậy, hãy để các doanh nghiệp FDI lớn có năng lực dự báo cao gấp nhiều lần lo việc này. Họ bỏ ra hàng tỉ USD ra đầu tư, họ phải nghiên cứu rất kỹ.

Vấn đề về ô nhiễm môi trường, quan điểm của tôi khác bộ Tài nguyên môi trường. Có những dự án FDI rất lớn được bộ này yêu cầu làm báo cáo tác động môi trường, nhưng họ nhận báo cáo xong là chấm hết. Cách quản lý nhà nước hiện nay là đưa ra tiêu chuẩn, xong rồi kệ. Vấn đề quan trọng nhất là phải hậu kiểm thì không làm được.

Trước đây bộ Khoa học công nghệ và môi trường (cũ) đề ra tiêu chuẩn được nhập thiết bị cũ còn 80% chất lượng. Ai có thể kiểm tra được việc này khi có hàng vạn thiết bị nhập vào. Chỉ cần cái phong bì là chất lượng từ 70% lên 80% ngay thôi. Đây là sơ hở trong quản lý nhà nước để những người xấu trong bộ máy có điều kiện để tham nhũng. Cái này tôi nghe các nhà đầu tư nước ngoài phản ánh chứ không phải bịa.

Còn câu chuyện về năng lượng là một câu chuyện dài, mà điều căn bản nhất là Nhà nước đã không cải tổ kịp sự độc quyền của EVN, dẫn đến thiếu điện tràn lan thế này.