Ở các vùng nông thôn nước ta, hầu như bây giờ không còn ai dùng "ông đầu rau" nữa.  Thay vì dùng "ông đầu rau" để thổi, nấu thức ăn thì người Việt đã chuyển sang dùng kiềng sắt... 

Cùng với sự phát triển của xã hội, phong tục thay ông đầu rau mang đậm nét văn hoá của người Việt cổ đã bị mai một theo năm tháng…

“Ông đầu rau” là 3 hòn đất sét to được gọt đẽo cẩn thận có hình thù như những con ếch ngồi châu đầu vào nhau tạo thế ba chân để đỡ cái nồi.

Ngày xưa, "ông đầu rau" được dùng cả năm, ngày nay, một số ít nơi ở vùng chiêm trũng (Hà Nam) cứ Tết đến thì ông đầu rau được làm nhưng chỉ để nấu bánh chưng (ảnh: Trần Chung)

Tạo thành 3 "ông đầu rau", ông bà chúng ta xưa tâm niệm, đó là biểu trưng của lòng tôn thờ đối với 3 vị táo quân (2 ông 1 bà). Vì quan niệm như thế nên khi đẽo "ông đầu rau", nhất thiết phải có 1 ông to tượng trưng cho bà táo, còn 2 ông thì được nặn nhỏ hơn và đặt trước bà tạo thành lối cho củi vào.

3 "ông đầu rau" sau khi gọt, đẽo thành hình thì được mang ra xếp thử để chuẩn bị cho vào bếp (ảnh: Trần Chung)  

Trong quá trình xào nấu làm chín thức ăn, người Việt có nhiều loại xoong, nồi có kích cỡ khác nhau nên vị trí của 3 "ông đầu rau" có thể dịch chuyển chụm vào hoặc mở rộng ra. Nhưng nhất thiết không bao giờ được thay đổi vị trí của bà mà chỉ thay đổi vị trí của 2 "ông đầu rau" đứng phía trước chỗ đưa rơm, rạ, củi… vào trong bếp.

Trong tâm niệm của người Việt Nam xưa, người ta rất kỵ nếu như bỗng dưng mà 1 trong 3 "ông đầu rau" bị đổ. Nếu một trong 3 ông  bị đổ thì trong năm mới sẽ có nhiều chuyện không vui đến với gia đình (ảnh: Trần Chung)

Để làm thành 3 "ông đầu rau", thường người ta dùng những tảng đất to (đất khấu) để khô từ trước tết rồi gần ngày táo quân lên trời, họ mang ra gọt, đẽo. Còn cách thứ 2 là họ dùng đất sét nhão, đắp, nặn thành hình 3 "ông đầu rau" và chỉ cần đợi khô là có thể dùng được luôn. Vì cứ tết là mưa phùn, gió bấc, trời lạnh nên cách thứ nhất vẫn thường được người Việt cổ sử dụng nhiều hơn cả.

Người dân ở xã Nhân Thịnh, huyện Lý Nhân (Hà Nam) đang đẽo "ông đầu rau" (ảnh: Trần Chung)

Người Việt quan niệm, trên nhà thì có Thủ Công, dưới bếp có Táo Quân, 3 "ông đầu rau" là tượng trưng cho Táo Quân dưới bếp. Trong dân gian có câu: “Thủ Công là cha, chúa nhà là con” để mang hàm ý đó.

Theo tục truyền, vào ngày 23 tháng chạp Vua Bếp (Ông Công hay Táo Quân) lên chầu Ngọc Hoàng Thượng Đế để tâu việc thiện ác của trần gian.

Vì thế người ta làm lễ cúng tiễn Táo Quân vào ngày 23 tháng 12 và được gọi là Chạp Ông Công (Chạp là một lễ tế về tháng cuối năm, tháng thứ 12).

Trong lễ cúng, ngoài các thứ khác, đặc biệt phải có một con cá chép thả sống trong chậu nước bày lên cúng để làm ngựa cho Táo Quân cưỡi về trời. Và trong ngày cúng lễ 23 tháng chạp của người việt Nam xưa, còn có phong tục thay "ông đầu rau" cũ bằng 3 "ông đầu rau" mới mà bây giờ gần như không còn nữa.

Cụ Thông, năm nay đã 91 tuổi, người cao niên ở xóm Đốc, xã Nhân Thịnh, Lý Nhân (Hà Nam) kể lại: "Ngày xưa, khi cụ còn nhỏ, mỗi lần cúng ông Táo về trời thì mọi người trong gia đình lại mang 3 "ông đầu rau" của năm cũ ra giữa ao để thả. Nhất thiết, "ông đầu rau" cũ phải thả xuống giữa ao chứ không được vứt bậy bạ mà phải tội!"

Hình ảnh những "ông đầu rau" đất từ lâu đã ăn sâu vào tiềm thức của bao nhiêu thế hệ người dân Việt Nam, nay nó đang dần biến mất trong không gian bếp của người Việt (ảnh: Trần Chung)