Có lẽ chính vì tâm lý này mà đã từng có không ít trường hợp bằng mọi cách và bất chấp mọi thứ để "mua quan, bán ghế" và giữ "ghế". Với những người đó, sự thèm khát quyền lực như là một ma lực khó cưỡng. Gần đây dư luận lại tốn nhiều giấy mực để kháo lên chuyện này...
Là người có nhiều năm làm về công tác nhân sự của Chính phủ, TS Thang Văn Phúc - nguyên Thứ trưởng Bộ Nội Vụ, đã có cuộc trao đổi về vấn đề này.
Quyền lực không phải là hàng hoá
Thưa ông, công tác tuyển chọn, đề bạt và sử dụng cán bộ của ta đang được nhìn nhận thế nào?
Công tác cán bộ là một trong những công tác quyết định cho sự thành công của công việc, kể cả việc lựa chọn được đúng người có năng lực đứng đầu lãnh đạo các cơ quan, tổ chức... đảm bảo yêu cầu của từng thời kỳ nhất định thì đều mang ý nghĩa quan trọng.
Nhiều khi, sức sống của một cơ quan, tổ chức... là bắt nguồn từ con người đó. Từ trước đến này, chúng ta chọn những người vừa có tài vừa có đức, vừa thể hiện năng lực và tầm nhìn... Khi đạt được những yêu cầu đó để tuyển lựa người đứng đầu, thì công việc sẽ hiệu quả và cơ quan sẽ phát triển lành mạnh.
Trong thực tế, chúng ta cũng thấy rõ, có những nơi có tình trạng đấu đá, mất đoàn kết nội bộ... nhưng khi thay người đứng đầu thì mọi việc ổn định ngay. Do vậy, công tác cán bộ luôn là yếu tố quyết định sự thành công một nhiệm vụ, hoặc công việc của một địa phương, cơ quan, tổ chức... Đây là một vấn đề có tính nguyên lý.
Cũng là một nhà nghiên cứu về công tác bổ nhiệm cán bộ, ông thấy trong lịch sử, người Việt Nam làm thế nào để tìm được những cán bộ chủ chốt một cách hiệu quả?
Lịch sử cha ông ta đã có nhiều cách để chọn lựa cán bộ. Những nhà nghiên cứu nước ngoài khi đến Việt Nam đã phải công nhận rằng việc thiết lập các cơ chế để lựa chọn cán bộ đã có từ lâu trong lịch sử.
Quốc Tử Giám - trường đại học đầu tiên của ta đã có gần 1.000 năm tuổi, và đây có thể nói là một trường để đào tạo quan lại. Ở những vị trí cao như quan nhất phẩm, nhị phẩm, tam phẩm... thì đích thân nhà vua sẽ tuyển chọn... Lúc đó sẽ xét cả học vấn và tướng mạo, nghĩa là xét cả nội dung và hình thức. Đã làm quan thì phải được trải qua đào tạo và thi tuyển; hoặc những người đó được tín cử (người tín cử sẽ chịu trách nhiệm về người mình cử).
Ngoài ra, trong lịch sử nước ta, trong việc bổ quan theo "cơ chế hồi tỵ", nghĩa là không được làm quan ở quê (từ cấp huyện trở lên), kể cả vị quan này được bổ nhiệm từ địa phương khác đến cũng không được mua bất động sản, không được cưới vợ ở địa phương mình làm việc...
Trong thời gian làm việc, vị quan này có nhà công vụ để ở, mãn nhiệm thì sẽ phải chuyển việc hoặc nghỉ. Việc này nhằm đảm bảo tính khách quan, không bị các quan hệ khác làm lấn át để làm sai các quy định của pháp luật, tránh việc các vị quan lợi dụng chức vụ để thu lợi cá nhân... Những kinh nghiệm này cho đến nay chúng ta cũng cần học tập.
Nhưng tại sao việc bổ nhiệm cán bộ hiện nay vẫn đang có những chệch choạc làm dân không hài lòng?
Không phải chỉ người dân không hài lòng mà giữa các cấp hành chính với nhau cũng không hài lòng. Bởi vì trong vận hành, thực hiện công vụ đã có những nơi không tuân thủ nguyên tắc, phá vỡ kỷ cương, kỷ luật... làm giảm hiệu lực điều hành của các cấp. Tôi đã làm công tác tổ chức gần 20 năm nên đã cảm nhận được những điều này!
Thưa ông, có người nói rằng, người Việt mình có tâm lý thích học để làm quan chứ ít người xác định là học để có thêm tri thức, và từ nhỏ một đứa bé đã được cha mẹ của mình nhồi nhét tư tưởng này. Ông thấy nhận định này thế nào?
Điều này cũng có lợi, vì khiến cho con người nuôi ý chí. Có học mới làm quan được. Cái căn bản vẫn là học. Tôi cho rằng tư tưởng này là tốt, vì người ta mong muốn được thể hiện, đóng góp... Tất nhiên, đằng sau việc có uy quyền thì cũng có thể có những lợi ích nào đấy, chứ không có lợi thì chắc chẳng ai làm quan cả. Đó là một thực tế mà mình cần nhìn nhận một cách sòng phẳng. Vấn đề là thể chế và chế độ đó phát huy và dùng điểm mạnh người ta đến đâu. Còn mặt trái bao giờ cũng tồn tại, nếu nói nhất thiết phải thế này, nhất thiết phải thế kia... thì xã hội sẽ "trơn tru" và quá lý tưởng...
Nhưng vì cái tâm lý này mà người ta có thể sẵn sàng làm mọi cách, đánh đổi mọi thứ để có được những chức vị nào đó?
Tôi cho việc đó chỉ xảy ra ở một bộ phận nào đó, nhưng chắc chắn không phải là tất cả. Quan lộ có những con đường đi bằng chính đôi chân và cái đầu của họ một cách đàng hoàng, có thể có người đi bằng nhiều cách...
Làm quan có vận, có nhiều người năng lực giỏi và đức tính tốt nhưng vì ở trong mọt môi trường nào đó thì chỉ làm tham mưu, chứ chưa thể làm lãnh đạo. Và cũng có thể có những người đam mê quyền lực một cách bệnh hoạn thì sẵn sàng đánh đổi tất cả, thậm chí đè người khác để đi lên...
Có khi người "cầm cân nảy mực", được giao công tác tuyển chọn, đề bạt nhân sự lại là người lợi dụng kẽ hở để kiếm chác. Đây là một thực tế, vấn đề là chúng ta làm sao để đẩy lùi những bóng đen đó đi.
Để quyền lực không là ma lực!
Vì vị trí là bổng lộc, nên bên cạnh việc có không ít người chạy chọt để được vị trí mong muốn, còn có nhiều người quyết tâm giữ ghế ngay cả lúc mình đã quá tuổi hưu?
Chuyện này cũng diễn ra ở một bộ phận. Có thể sau quyền lực là quyền lợi, với lại, người ta đã quen chỉ đạo người khác nên bây giờ về làm dân thường, hoặc làm chuyên môn thôi cũng... khó chịu (Cười). Đó là một nét tâm lý.
Giả sử có một mẩu trắc nghiệm là: Theo bạn, tình trạng chạy chức, chạy quyền ở Việt Nam đang diễn ra ở mức độ nào? A) Nhức nhối; B) Bình thường; C) Có, nhưng chỉ diễn ra ở một bộ phận nhỏ; D) Không hề có! Nếu TS Thang Văn Phúc được mời trả lời câu hỏi này, đáp án sẽ là...?
Phải nói rằng chuyện đó là có, nhưng đến mức nào đó thì đó là cả một câu chuyện. Vì mình cũng chưa bao giờ gặp, và cũng chưa đi chạy ai cả. Mình nói là nhức nhối thì ở một mức độ nào đó thôi, nhưng nếu chúng ta thắt chặt và làm nghiêm công tác tuyển chọn thì rất khó để lọt được...
Làm ở Bộ Nội vụ liên quan nhiều đến công tác bố trí, sắp xếp cán bộ. Khi ông là Thứ trưởng, đã có ai đó đưa tiền và gạ gẫm ông cho chức này, chức kia...
(Khảng khái) Có lẽ mọi người đã biết tính tôi là không bao giờ chấp nhận chuyện như thế nên không dám có thái độ đó. Đến giờ này tôi vẫn hoàn toàn ngẩng cao đầu. Và tôi cho rằng có rất nhiều người như tôi, sống có liêm sỉ và có danh dự, họ không bán rẻ chính mình, chứ nếu hỏng hết thì làm gì có phát triển! Tất nhiên cũng có bộ phận lợi dụng chức vụ để đi lên, cuộc sống là thế mà! Bao giờ cũng tồn tại 2 mặt đối lập.
Cái lý tưởng làm quan ngày nay đang có xu hướng bị vật chất hoá, vì người ta ít khi xác định làm quan là phục vụ cộng đồng, mà chỉ là để kiếm chác...?
Đó không phải là xu hướng, mà trong thực tế đang có một bộ phận diễn ra như thế. Trong cơ chế ngày nay thì tình trạng này có thể mạnh lên. Về mặt thái độ, chúng ta không dung túng cho những kẻ chạy chức, chạy quyền.
Vậy tại sao chúng ta đã có nhiều văn bản, chủ trương về chọn, đề bạt cán bộ..., nhưng trong dân vẫn râm ran chuyện này, chuyện kia..., thưa ông?
Tuyển lựa con người là một nghệ thuật, và phụ thuộc vào trình độ, năng lực của người lãnh đạo để làm việc này. Trong lĩnh vực đề bạt cán bộ, anh bảo trắng đen rạch ròi là điều không tưởng, bởi dù sao chúng ta cũng là con người cả, chứ đâu phải máy móc để có thể lập trình chính xác 100%.
Người phương Đông lại duy tình hơn duy lý, nên thường đối mặt với tâm lý cục bộ, thân quen... Vấn đề bây giờ là chúng ta cần củng cố cơ chế ngăn chặn và phát hiện được tình trạng này. Công nghệ làm sàng phải tốt đến mức xác định được sản phẩm nào đủ tiêu chuẩn để lọt qua, và sản phẩm nào xấu sẽ bị ách lại. Đó là nhiệm vụ của các cơ quan quản lý.
Nếu là một kiến trúc sư được giao nhiệm vụ thiết kế chiếc sàng đó, ông thiết kế chiếc sàng với những đặc tính nào?
Để chọn lựa, đề bạt cán bộ được tốt, thì trong thể chế của một quốc gia cần phải đưa ra những tiêu chí có tính chất chuẩn mực, công khai, minh bạch... được xã hội thừa nhận. Và làm sao để người dân giám sát được, khi đó việc tuyển chọn cán bộ sẽ được chọn lọc hơn.
Cần đề cao thủ trưởng cơ quan và cơ quan nhân sự, giao quyền hạn và trách nhiệm cho họ, người đề bạt cán bộ phải chịu trách nhiệm về chính cán bộ mình đề bạt. Thêm nữa cần có quy trình đánh giá khách quan cán bộ, để người được đánh giá có quyền tự bảo vệ, phản biện...
Và tới đây, Bộ Nội vụ đang lên đề án sẽ tiến hành thi vào vị trí lãnh đạo, kể cả giám đốc sở, vụ trưởng... Nếu làm được những điều đó, sẽ hình thành nên một chuẩn mực và tuyển chọn được những cán bộ chủ chốt đảm bảo được yêu cầu.
Xin cảm ơn ông!