Trao đổi với báo giới, ông Trần Quốc Vượng trăn trở với cơ chế khuyến khích công chức nộp lại tiền, quà biếu như một số nước đã làm: "Tôi thấy một người ta có cơ chế mở, thậm chí còn trích lại phần trăm để thưởng lại cho người nộp".

"Điều này tôi cho rằng rất tốt, vì không phải ai cũng thích ra tòa đâu. Cán bộ không ai muốn làm chuyện đó mà muốn cho lòng mình thanh thản khi làm nhiệm vụ. Nhưng nhiều khi do không có quy định nên không biết nộp như thế nào. Giữa tình cảm và công việc cũng có cái khó".

Cần có cơ chế khuyến khích nộp lại quà biếu

- Thưa Viện trưởng, nhưng Chính phủ đã có quy định về nhận quà và nộp lại quà biếu?

Chính phủ mới ban hành quy định năm ngoái đây thôi, nhưng có quy chế rồi nhưng lại phải tổ chức thực hiện nữa. Từng cơ quan một anh phải quy định đưa vào chỗ nào, nộp ở đâu, ai thu, nộp vào ngân sách hay không...

Ngay Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng chống, tham nhũng cũng chưa tổng kết đánh giá xem việc việc này được thực hiện như thế nào. 

- Trong hơn 10 năm qua, đã có nhiều trường hợp nộp lại tiền, quà biếu... Tuy nhiên, ở mỗi trường hợp đều có đánh giá khác nhau?

Theo tôi đánh giá khác nhau là đúng thôi, vì lúc đó không có quy định cụ thể. Nhưng bây giờ cần khuyến khích được người ta nộp lại. Bất cứ việc nộp lại nào theo tôi cũng là tốt. Dù sao theo tôi vẫn phải khuyến khích.

- Cụ thể chúng ta cần khuyến khích như thế nào?

Tức là ai nộp vào thì sẽ biểu dương, khen thưởng chẳng hạn. Nhiều khi người ta xử sự nó khó. Tất cả quy định trước đây không rõ, gần đây mới rõ. Trước đây, người ta không rõ nên có người nộp chỗ này, người nộp chỗ kia. Nhưng rõ ràng người ta tự nguyện, tự giác nộp lại như vậy là tốt chứ.

Phải khuyến khích người ta nộp lại. Chứ việc đó có chỗ nào chưa chuẩn thì uốn nắn lại cho đúng. Đừng nên bàn quá nhiều đến chuyện ông nộp thế này là sai nguyên tắc hay không sai nguyên tắc, như vậy là quá nặng nề, làm cho người ta mất ý thức nộp. Bây giờ chúng ta đang thực hiện quy chế quà tặng và nộp lại... nên phải uốn nắn dần.

- Trong tình trạng lẫn lộn tình cảm và công việc như hiện nay, theo ông có nên đặt ra câu hỏi ai tặng và phải làm rõ người tặng đó không?

Theo tôi nếu ít thì chưa nên đặt ra. Nhưng còn nhiều thì nên đặt ra. Hiện nay mình phải khuyến khích. Tôi thấy các nước người ta làm vấn đề này tốt lắm.

- Thưa ông có trường hợp người đưa quà vì động cơ vụ lợi thì việc đó pháp luật cấm, trường hợp này có khuyến khích nhận và nộp lại không?

Tôi cho rằng vì động cơ vụ lợi, vì một công việc gì đó mà anh đang giải quyết dù là món quà rất nhỏ cũng phải từ chối, lên án.

- Trong trường hợp từ chối không được thì sao?

Thì anh phải nộp lại cho Nhà nước. Phải nộp ngay. Ví dụ một anh đang giải quyết vụ án mà người ta lại là đương sự trong vụ án, người ta đưa tiền cho anh thì anh phải từ chối. Nếu người kia không nhận lại thì phải tiến hành lập biên bản ngay và báo cho các cơ quan có thẩm quyền để xử lý.

- Tuy nhiên, việc nộp lại cho ai và như thế nào cũng sẽ gây tranh cãi, trường hợp ông Quách Lê Thanh, nguyên Tổng thanh tra Chính phủ nộp lại cho Ban nội chính trung ương, trong khi lẽ ra phải nộp cho cơ quan điều tra để họ khởi tố điều tra, xử lý hành vi đưa hối lộ?

Trường hợp của anh Thanh đã có kết luận rồi. Vụ việc đó đã được xử lý, dù sao lúc đó anh Thanh cũng được xác định là có khuyết điểm

Từ chối không được thì phải nộp ngay lại cho Nhà nước

- Nhưng thưa ông, cần lập biên bản như thế nào? Ai chứng kiến? Đây cũng là vấn đề phức tạp?

Việc này quá đơn giản, chỉ cần gọi người trong cơ quan đến tiến hành lập biên bản khẳng định tôi không nhận và nộp số tiền này cho cơ quan Nhà nước.

"Không nên chặn cả hai đầu"

- Theo ông, liệu người không nhận tiền có quyền thông báo cho cơ quan điều tra để xử lý theo pháp luật?

Theo tôi, phải xem xét xem việc đó có dấu hiệu hình sự không. Việc thông báo cứ thông báo còn việc xem xét hình sự hay không là của cơ quan chức năng. Nhưng tôi nói ở đây là trường hợp nó rất rõ cái chuyện đó, anh đưa tiền, đưa quà để gắn vào mục đích giải quyết công việc cho anh thì phải xử lý. Hai việc đó khác nhau.

- Quay lại với việc khuyến khích việc nộp lại tiền. Có ý kiến cho rằng nếu người đưa tiền tố cáo thì cũng nên được miễn trách nhiệm hình sự?

Bây giờ ta chưa đặt ra điều này. Chúng tôi cho rằng chúng ta chưa đặt ra vấn đề này cũng là khó khăn cho việc phòng chống tham nhũng. Ở các nước trong trường hợp người nhận tiền, quà rồi nộp lại thì chỉ xử lý người đưa hối lộ. Còn người nhận nộp lại đương nhiên được miễn trách nhiệm, hoặc xử lý rất nhẹ thì mới khuyến khích được.

Thứ hai, nếu người đưa tố cáo người nhận thì không xử lý người đưa mà chỉ xử lý người nhận. Phải mở một đầu như vậy thì mới tăng khả năng phát hiện và ngăn chặn được tham nhũng. Chứ cứ chặn cả hai đầu thì rất khó. Vấn đề này hiện chúng ta mới chỉ đang bàn

Ngành kiểm sát chúng tôi cũng đang nghiên cứu. Tôi biết khi xây dựng Luật Phòng, chống tham nhũng và khi xây dựng Nghị quyết trung ương 3 về phòng, chống tham nhũng cũng đặt ra vấn đề này.

- Khảo sát việc thực hiện quy chế quà tặng và nộp lại cho thấy chưa có cơ quan nào thực hiện một cách bài bản. Ở Trung ương hiện cũng chưa có một cơ quan phụ trách và chịu trách nhiệm về mảng công việc này?

Đây là công việc mà tới đây Ban Chỉ đạo Trung ương phòng, chống tham nhũng sẽ làm, đánh giá lại một năm việc thực hiện Nghị định của Chính phủ và đánh giá lại việc tổ chức thực hiện để chúng ta tiếp tục làm cái đó tốt hơn. Tôi cho rằng quy định như vậy là tốt. Dĩ nhiên trong quá trình thực hiện phải hoàn thiện dần.

- Anh đã nhận được thông tin cán bộ kiểm sát nào nộp lại tiền được biếu chưa?

Tôi xem lại, hình như anh em có nói với tôi là có đấy.