Ông Keith Pogson là chuyên gia có 20 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực cải cách ngân hàng, nhất là về quản lý rủi ro và phân loại nợ, người từng có thời gian dài tư vấn về giải quyết nợ xấu của Ngân hàng Trung Quốc.

Theo ông, vấn đề lớn nhất của Việt Nam là có quá nhiều ngân hàng nhỏ, trong khi bất kì hệ thống ngân hàng mạnh nào của thế giới đều chỉ có vài ngân hàng và phải là các ngân hàng lớn. Tuy nhiên, ngân hàng trung ương không nên buộc các ngân hàng sáp nhập với nhau, hãy để thị trường đóng vai trò thúc đẩy đó.

Phải bảo vệ mình và khách hàng khỏi ảnh hưởng của lạm phát

- Sau khi nghe về tình hình hoạt động của các ngân hàng Việt Nam, ông đánh giá như thế nào về khó khăn mà các ngân hàng đang gặp phải?

Kinh doanh ngân hàng chưa bao giờ là công việc dễ. Trong điều kiện bình thường, kiểm soát hoạt động của các ngân hàng đã đủ khó. Trong bối cảnh lạm phát cao, thậm chí có thể xem là khủng hoảng, ngân hàng càng đối mặt với nhiều khó khăn hơn trong quản lý tài sản, tạo nên giá trị tăng thêm. Thách thức với các ngân hàng sẽ lớn hơn.

Việt Nam thời gian qua cũng đối mặt khó khăn giống Trung Quốc: một lượng lớn tiền mặt đổ vào thị trường. Các ngân hàng có tiền nhưng ngược lại, thấy buồn. Họ phải tính toán để sử dụng như thế nào hiệu quả nhất, bởi thường các ngân hàng phải trả lãi cho việc huy động vốn, ngay cả khi không sử dụng vốn làm gì. Chỉ giữ trong ngân hàng đã mất tiền hằng ngày, nhất là khi lạm phát cao.

Các ngân hàng luôn phải tính toàn cách thức đầu tư, kinh doanh để bảo vệ cho chính ngân hàng và các khách hàng của mình khỏi sự ảnh hưởng của lạm phát.

Với các ngân hàng nhà nước của Việt Nam còn hoạt động phân tán và không hiệu quả lắm, đây thực sự là thách thức với hệ thống ngân hàng nhà nước Việt Nam.

Cổ đông chiến lược: quan trọng nhưng đàm phán thận trọng

- Hiện nay các ngân hàng nhà nước Việt Nam đang trong quá trình cổ phần hóa. Từ kinh nghiệm của Trung Quốc, theo ông, vai trò của cổ đông chiến lược trong quá trình này như thế nào?

Trước khi cổ phần hóa, tổng giá trị tài sản của Ngân hàng công thương Trung Quốc là khoảng 90 tỷ USD. Với một lượng tổng tài sản lớn như thế, để tìm được cổ đông chiến lược đáp ứng được 25% số vốn có thể xem là nhiệm vụ bất khả thi, không thể tìm được đối tác nào đủ lực đáp ứng đòi hỏi. Trung Quốc đã xem xét con số cổ phần dự kiến bán ra cho các cổ đông chiến lược tương lai là bao nhiêu, sau đó tính toán về đưa ra số lượng bán bao nhiêu, giá thành ra sao đối với các đối tác nước ngoài... để đàm phán với các đối tác nước ngoài, làm sao đảm bảo tìm được đối tác tốt và đảm bảo lợi ích của Trung Quốc và khả năng chi phối tại ngân hàng.

Từ những ngày đầu khó khăn, đến các ngân hàng khác cũng lần lượt cổ phần hóa và tìm các đối tác chiến lược nước ngoài. Các ngân hàng về sau đã học được cách thương thảo, giao dịch khôn ngoan hơn, như đi kèm với việc mua cổ phần, các đối tác phải mang vào yếu tố kỹ thuật hiện đại, đào tạo nhân lực chất lượng cao... cho ngân hàng của Trung Quốc. Có những hợp đồng quy định rõ trong 7 năm, đối tác chiến lược phải làm 7 mảng việc trong hoạt động của ngân hàng nhả nước Trung Quốc. Ví dụ, Goldman Sachs khi mua cổ phần đã phải cam kết sẽ đầu tư vào hệ thống quản lý rủi ro, phương tiện và con người hỗ trợ cho hệ thống này...

Phải thận trọng trong đàm phán để không để bị chèn ép.

Tuy nhiên, cũng phải lưu ý một thực tế, là để mua cổ phần, các cổ đông nước ngoài sẵn sàng cam kết rất nhiều, nhưng trong giai đoạn đầu, khá nhiều cổ đông mua được cổ phần, thực hiện giao dịch bán lại, lấy tiền mà không tuân thủ bất kỳ cam kết nào.

Sau đó, ngân hàng trung ương Trung Quốc yêu cầu trong hợp đồng mua bán phải có lộ trình rõ ràng, nêu rõ việc thực hiện cam kết đến đâu thì mức cổ phiếu được phép bán ra ngòai như thế nào...

Có thể nói, đó là những kinh nghiệm tốt cho Việt Nam trong việc thương thảo hợp đồng đàm phán với các đối tác nước ngoài.

Trong cổ phần, vai trò của cổ đông chiến lược nước ngoài rất quan trọng, nhưng quan trọng hơn là phải lưu ý thận trọng trong đàm phán, để đảm bảo thu được lợi ích cao nhất cho bản thân ngân hàng, và đảm bảo lợi ích quốc gia, không để bị chèn ép.

Ngoài cái đầu giỏi, nhà ngân hàng cần cái dạ dày tốt

- Nhân lực cho ngành ngân hàng đang là một vấn đề lớn với các ngân hàng nhỏ Việt Nam, nhất là khi có sự bung ra của một loạt ngân hàng. Ý kiến của ông?

Đúng vậy, trong hoạt động ngân hàng, công nghệ chỉ là một vấn đề, nhưng con người và năng lực quản lý là một thách thức lớn, nhất là các ngân hàng mới ra đời trong hoàn cảnh khó khăn thì càng đối mặt với nhiều thách thức hơn.

Đương nhiên, khó khăn, rủi ro là một phần của hoạt động kinh doanh ngân hàng, ở tất cả các nước. Trong bối cảnh kinh tế khó khăn, không chỉ Việt Nam mà các nước đều có rất ít người có đủ kinh nghiệm trong hoạt động ngân hàng. Sẽ là không thuận lợi khi mở các ngân hàng mới vào thời điểm khó khăn.

- Tuy nhiên, cũng có nhiều người cho rằng, khó khăn chính là cơ hội để kiếm tiền, thu lợi lớn hơn, một khi đã chấp nhận rủi ro?

Đúng vậy. Nhưng điều này đòi hỏi những người có rất nhiều kinh nghiệm, để nhìn rõ phải làm gì và làm như thế nào. Tôi cho rằng không có quá nhiều người đủ kinh nghiệm và khi kinh tế khó khăn, ngay cả có kinh nghiệm cũng chưa thể đảm bảo thành công.

Ví dụ, nhìn vào các ngân hàng hàng đầu của Mỹ, từ Citibank, JP Morgan, Morgan Stanley, Goldensachs... không ai có thể nói những nhà ngân hàng của các ngân hàng này thiếu kinh nghiệm và không biết làm ăn. Vậy mà trong báo cáo kết quả hoạt động thời gian qua, chỉ có Goldensachs có lãi. Các ngân hàng khác đều đồng loạt mất tiền. Điều này đủ thấy rủi ro lớn như thế nào.

Nếu bạn muốn kinh doanh trong bối cảnh rủi ro cao, không chỉ đòi hỏi kinh nghiệm, khả năng quản lý, mà còn là khả năng chịu được áp lực lớn, khi mỗi sáng thức dậy có thể nhìn thấy tiền của mình đang mất đi nhanh chóng. Nói cách khác, bạn không chỉ cần cái đầu biết kinh doanh mà còn cần một cái dạ dày có thể chịu được những cơn quặn lên khi nghe tin về thị trường.

Nhìn chung, bạn có thể chấp nhận rủi ro để hướng tới thu lợi, nhưng bạn phải hiểu rõ những rủi ro có thể gặp phải, để sẵn sàng đối mặt, thậm chí với thất bại.

Sáp nhập ngân hàng, hãy để thị trường thúc đẩy

- Theo ông, vấn đề đáng quan ngại nhất của hệ thống ngân hàng Việt Nam là gì?

Việt Nam có quá nhiều ngân hàng, mà đa phần là các ngân hàng nhỏ. Trong khi đó, ở bất kỳ quốc gia nào, một hệ thống ngân hàng mạnh là hệ thống tại đó chỉ có vài ngân hàng, nhưng phải thực sự lớn về quy mô và mạnh về tiềm lực tài chính. Ít ngân hàng nhưng là những ngân hàng mạnh để có thể đầu tư và cạnh tranh đạ diện cho ngân hàng và các khách hàng, để đảm bảo thu được lợi ích khi gửi tiền vào ngân hàng và mang tiền đi đầu tư.

Việt Nam nên tạo cơ chế để các ngân hàng nhỏ tập hợp lại với nhau thành tất các ngân hàng lớn hơn.

- Ông có lời khuyên nào để biến các ngân hàng nhỏ của Việt Nam thành một vài ngân hàng lớn và mạnh?

Ngân hàng trung ương không nên buộc họ đến với nhau, giống như một hình thức cưỡng hôn, yêu cầu ngân hàng này kết hợp với ngân hàng khác. Hãy để thị trường buộc họ chủ động tìm đến với nhau, hợp tác, sát nhập... để trở thành một vài ngân hàng mạnh.

Với một ngân hàng lớn hơn, nguồn lực tài chính, con người lớn hơn, cũng sẽ đòi hỏi chất lượng quản trị cao hơn. Các ngân hàng phải có sự chuẩn bị, do sự thúc đẩy của đòi hỏi thị trường.

- Vai trò của Ngân hàng trung ương trong quá trình này là gì?

Ngân hàng trung ương chỉ có thể can thiệp đẩy nhanh tiến trình này bằng các văn bản pháp luật tạo dựng cơ chế cho họ làm tốt hơn, không phải bằng những mệnh lệnh hành chính chỉ đạo họ. Đơn cử, ngân hàng trung ương có thể đưa ra một số quy định về kiểm soát đầu tư, theo đó, các ngân hàng sẽ thấy tốn kém hơn, khó khăn hơn khi hoạt động trên tư cách những ngân hàng nhỏ, tiềm lực yếu.

Hãy ra những đòi hỏi cao hơn, từ đó, sự thôi thúc thị trường sẽ khiến các ngân hàng thấy việc sáp nhập là cần thiết và tự họ sẽ làm. Ngân hàng trung ương không thể đóng vai trò là người ra luật bắt buộc họ tiến hành việc sáp nhập.