Cơn bão tài chính đã tràn qua thế giới năm ngoái, nhưng những đợt bão tiếp theo sẽ còn chờ phía trước.

Thật khó mà tưởng tượng được cơn ác mộng của cuộc khủng hoảng tín dụng Mỹ từng lan khắp toàn cầu đã đi xa chúng ta gần một năm nay. Tại thời điểm đó rất nhiều người nhen nhóm hi vọng rằng những rủi ro đó sẽ chỉ là sự gián đoạn nhất thời của nền kinh tế đang trên đà tăng trưởng của Mỹ cũng như của toàn cầu.

Nhưng hi vọng đó sớm bị dập tắt. Từ sự kiện Fannie Mae và Freddie Mac, cảnh hỗn loạn của thị trường cổ phiếu đến cuộc chạy đua của giá dầu; tất cả là bằng chứng minh bạch cho cơn ác mộng chưa dứt của thế giới.

Vậy đến giờ phút này, chúng ta tự hỏi nền kinh tế thế giới đang ở chặng đường nào, phương hướng là đâu? Câu trả lời cho vị trí của nền kinh tế thế giới đến từ hai yếu tố: tình cảnh xuống dốc liên tục của tài chính và sự gia tăng giá cả của hàng hóa tiêu dùng.

Tài chính trượt dốc
Không cần phải là người trong cuộc cũng có thể hiểu được tình hình tài chính của thế giới năm vừa rồi đã lâm vào khủng hoảng như thế nào. Sự thể hiện của các cổ phiếu ngân hàng, đặc biệt là ở Mỹ – nơi được coi là “mắt bão” – đã cho thấy tình trạng mất giá tới 50% chỉ trong quãng thời gian từ một năm trước cho tới 2 tuần trước đây.

Những thông báo này của chỉ số S&P khiến nhiều người ăn ngồi không yên, không chỉ các nhà đầu tư,mà cả chính các ngân hàng. Chênh lệch giữa tỉ lệ lãi suất thực tế của tiền vay ngân hàng của đồng đô la, euro, bảng Anh và tỉ lệ mong đợi chính thức trong vòng 3 và 6 tháng đã nới rộng hơn hồi tháng ba rất nhiều.

Ấy vậy mà khủng hoảng thanh khoản không phải là nỗi lo duy nhất. Các ngân hàng cũng đang bày tỏ lo ngại về khả năng thanh toán nợ của các ngân hàng cùng ngành. Một lí do chính đáng để lo lắng là giá trị nhà đất đang ngày càng xuống dốc. Chỉ số Case-Shiller đã giảm 18% giá trị danh nghĩa và 22% giá trị thực tế trong đợt đỉnh điểm vào giữa năm 2006 và tháng 4 năm nay. Tỉ lệ sụt giảm này cũng đang xuất hiện nhiều hơn.

Với những hiện trạng kể trên, việc thị trường chứng khoán Mỹ chứng kiến nhiều phen khốn đốn không còn là điều gây sốc. Người ta lo lắng về số phận của hai tổ chức được chính phủ Mỹ tài trợ - Fannie Mae và Freddie Mac – người chịu trách nhiệm về tài chính của khoảng ¾ lượng thế chấp khắp nước Mỹ. Khoản nợ đối với chính phủ Mỹ lớn đến nỗi sẽ không phải là điều vô tưởng nếu họ muốn tiến hành một đợt tiếp quản chính thức tất cả những khoản nợ chiếm tới 40% tổng sản phẩm quốc nội này.

Giá cả leo thang
Trong khi đó, giá dầu đã tăng gần tới ngưỡng $150/thùng. Trong khi một phần quan trọng của nền kinh tế thế giới đang lo lắng về nguy cơ sụp đổ tài chính và giảm phát nảy sinh, giá cả của mặt hàng quan trọng nhất của nền kinh tế thế giới đã tăng gấp đôi kể từ năm ngoái. Về mặt thực tế, giá dầu hiện nay tăng 25% so với năm 1970, lên tới mức đỉnh điểm của cú sốc dầu thứ hai.

Lời giải cho bài toán giá dầu và hàng hóa gia tăng vẫn còn là ẩn số, bởi kinh tế thế giới đang tăng trưởng rất chậm. Dự báo cho tăng trưởng tháng 6 chỉ khiêm tốn ở mức 2.9%, giảm nhiều so với mức 3.8% vào năm 2007, phần lớn là do suy thoái của các quốc gia có mức thu nhập cao. Chẳng hạn, dự báo tăng trưởng của Mỹ năm nay chỉ là 1.5%, so với 2.2% năm 2007, và tăng trưởng của tây Âu là 1.8%, so với 2.8% vào năm 2007.

Vậy chúng ta đặt câu hỏi: Nếu nền kinh tế thế giới đang suy thoái, tại sao giá cả hàng hóa lại tăng? Câu trả lời phổ biến sẽ là “đầu cơ tích trữ”. Nhưng suy nghĩ sâu hơn, nếu nạn đầu cơ tích trữ luôn hiện hữu dù ở bất cứ lúc nào, nó sẽ không phải là lời giải cho việc tăng giá cả. Một giải đáp phổ biến nữa là sự nới lỏng chính sách tiền tệ của Mỹ.

Nhưng nếu vấn đề nằm ở chính sách của Mỹ, điều này sẽ không giải thích được sự kiện tăng giá dầu tính bằng đồng euro. Mặt khác, đầu cơ tích trữ cũng không giải thich được sự tăng giá của các mặt hàng không có thị trường năng động cho hợp đồng tương lai, chẳng hạn như quặng kim loại.

Trong trường hợp của dầu, theo ông Daniel Gros của Trung tâm nghiên cứu chính sách châu Âu phát biểu trên tờ Tuần báo tài chính hồi giữa tháng 7, đầu cơ tích trữ có liên quan mật thiết tới quyết định sản xuất. Các nhà sản xuất chính là các nhà đầu cơ cho giá trị tương lai của hàng hóa, bởi lượng dự trữ dầu là có hạn.

Vì thế, các nhà sản xuất sẽ giữ dầu trong lòng đất nếu sự gia tăng của giá dầu thực tế được dự tính là nhanh hơn lợi nhuận của các mặt hàng khác. Suy ra, điều quyết định giá cả hiện tại là giá cả dự tính trong tương lai.

Nhưng động lực quan trọng nhất là kì vọng gia tăng nhu cầu của các nước đang trỗi dậy, đặc biệt là Trung Quốc, và những bế tắc về việc khai thác các nguồn cung cấp thay thế. Mức tăng trưởng nhanh và đòi hỏi nguồn tài nguyên cao của TQ là yếu tố quan trọng nhất. Tăng trưởng năm nay vẫn được ước tính vào khoảng 10% và hơn 9% vào năm sau.

Tương lai của kinh tế thế giới là gì?
Vậy ai có thể dự đoán điều gì sẽ xảy ra tiếp theo với nền kinh tế thế giới? Điểm quan trọng nhất có lẽ là sự không chắc chắn. Ai cũng có thể kì vọng viễn cảnh của sự quay trở lại của thời hoàng kim – tăng trưởng nhanh – của thế giới. Hoặc ai cũng có thể dự đoán một kết cục đen tối về sự sụp đổ tài chính.

Ấy vậy mà sự cân bằng của các nguồn lực kinh tế lại chứa nhiều mâu thuẫn: các cuộc khủng hoảng tài chính và sự phá giá nhà tại Mỹ cũng như số lượng các quốc gia với thu nhập cao; giá hàng hóa leo thang; và áp lực lạm phát, đặc biệt là ở các quốc gia đang trỗi dậy.

Chúng ta khó mà thấy được một kết cục rõ nét ngoài sự suy thoái kéo dài của nền kinh tế toàn cầu. Một điều có khả năng khá cao là xu hướng tăng trưởng của kinh tế thế giới đã kém nhiều so với dự đoán của vài năm trước.

Thêm vào đó, một số rủi ro có thể chồng lên nhau tạo sức ép tiêu cực hơn. Nguy cơ bất ổn tại Iran có thể đẩy giá dầu lên tới $200 chẳng hạn. Hơn thế nữa, chữ tín của chính phủ Mỹ không phải là điều mãi mãi.

Nếu tình hình xuống cấp của nền kinh tế Mỹ tiếp tục đánh vào mức tiêu thụ của người dân, nền kinh tế này có thể rơi vào suy thoái nặng. Điều này sẽ khiến tình trạng thâm hụt ngân sách càng nghiêm trọng hơn, và tỉ lệ lãi suất dài hạn sẽ nhảy vọt. Khi đó, cơ chế nợ của chính phủ Mỹ sẽ không dễ chịu chút nào. Và Cục dữ trữ quốc gia sẽ càng đau đầu thêm mà thôi.

Tin mừng cho chúng ta là nền kinh tế toàn cầu đã và đang chống chọi tốt một cách đáng ngạc nhiên. Tin xấu là những rủi ro vẫn tiềm ẩn khắp nơi. Có lẽ chúng ta sẽ cần đến nhiều cân nhắc và cả may mắn để vượt qua cơn bão này.