Sputnik, vệ tinh nhân tạo đầu tiên của loài người là một quả cầu nhôm nặng 83,6 kg có đường kính 58cm được phóng lên vũ trụ từ Kazakhtan nhờ tên lửa R-7. Nó mất khoảng 96 phút để bay hết 32.187km vòng quanh Trái Đất.

Giấc mơ bay vào không gian

Gốc rễ của thành tựu của Nga này phải trở lại hơn 74 năm về trước. Vào năm 1883, lần đầu tiên, một giáo viên người Nga tên là Konstantin Eduardovich Tsiolkovsky (1857-1935) đã nghiêm túc bàn về việc bay vào vũ trụ.

Năm thập kỷ sau đó, ông công bố hàng loạt nghiên cứu chi tiết về các nguyên lý khoa học cơ bản. Rồi những năm tiếp theo, các bài viết của Tsiolkovsky đã trở thành niềm cảm hứng cho một thế hệ kỹ sư Nga nghị lực và tài năng đến không ngờ. 
 
Vệ tinh nhân tạo đầu tiên của loài người rất thô sơ, có hình dáng như một quả bóng rổ bằng kim loại với 4 cần ăn-ten.

Vệ tinh nhân tạo Sputnik. (Ảnh: AFP)

Sau cuộc chiến tranh Thế giới II, với công nghệ sẵn có của tên lửa German V-2, không chỉ các nhà khoa học và kỹ sư Nga mà người Mỹ và châu Âu sớm nhận ra rằng bước đầu tiên để đi vào không gian - một vệ tinh bay theo quỹ đạo Trái đất - sớm đã đạt thành.

Tháng 8/1946, Sergei Pavlovich Korolev (1907-1966) trở thành Thiết kế trưởng cho OKB-1 (viết tắt tiếng Nga, có nghĩa là Văn phòng Thiết kế Đặc biệt số 1 -  Special Design Bureau 1). OKB-1 là một phần của NII-88 (Viện Nghiên cứu Khoa học 88 - Scientific Research Institute 88).

Dưới thời của Korolev, OKB-1 đã thành công trong việc sao chép V-2 thành tên lửa đặc biệt R-1. Không lâu sau đó, thiết kế của tên lửa được cách tân để mở rộng khả năng của tên lửa.

Nhưng nỗ lực để phóng một vệ tinh vẫn còn xếp sau nhu cầu phát triển các loại vũ khí mới mãi đến năm 1954 khi những kế hoạch cho Năm Địa Vật lý Thế giới (International Geophysical Year - IGY) bắt đầu.

IGY hướng tới sự hợp tác chưa từng có trong tiền lệ giữa các nhà khoa học quốc tế để thu thập các dữ liệu về thượng tầng khí quyển và các phản ứng của nó với các chu kỳ mặt trời.

Vào ngày 19/7/1955, người Mỹ tuyên bố họ sẽ phóng vệ tinh như một hợp phần của sự đóng góp của Mỹ trong IGY. Ba ngày sau đó, người Nga cũng đã ra một tuyên bố tương tự.

Và cũng sau lời tuyên bố đó, Korolev chính thức đệ trình kế hoạch về vệ tinh của mình cho các nhà lãnh đạo Nga vào ngày 29/8/1955.

Sputnik: Giấc mơ thành hiện thực

Trong một thời gian dài, với hàng loạt thất bại trong thử nghiệm R-7, sự ủng hộ của chính phủ đối với Korolev bắt đầu chao đảo.

Nhưng Korolev vẫn kiên trì tiếp tục công việc nghiên cứu R-7. Và ngày 21/8/1957, vận mệnh của Korolev đã thay đổi khi tên lửa đẩy R-7 số hiệu M1-8 đã thành công.

Tên lửa đã gửi một đầu tên lửa giả tới mục tiêu trên bán đảo Kamchatka, cách trung tâm thử tên lửa "Tashkent 50" - Kazakhstan 6.500 km. Trong khi đầu tên lửa giả này tách ra khỏi tên lửa ở độ cao cách mặt nước biển 10km, R-7 đã được chứng minh và OKB-1 tiếp tục hoạt động.

Suốt ngày 04/10, rất nhiều nỗ lực đã được thực hiện để phóng tên lửa R-7, nhưng trì hoãn liên tiếp xảy ra vì hàng loạt lỗi kỹ thuật do thiết bị vận hành không đều. 

Cuối cùng, vào lúc 10:28:04 tối, giờ Moscow,  20 động cơ bốc cháy  đẩy mạnh tên lửa R-7, mang theo vệ tinh Sputnik bắt đầu phóng vào không gian và nhanh chóng biến mất trong màn đêm tối tăm theo hướng đông bắc.

Thời khắc lịch sử: tên lửa đẩy R-7 rời mặt đất, mang theo Spunik. (Ảnh: Epod)

Một giờ rưỡi sau đó, Sputnik bắt đầu truyền những tín hiệu radio về mặt đất.

Không còn nghi ngờ gì nữa, cuộc phóng vệ tinh đã thành công. Sputnik nặng 83,6kg đã nằm đúng vào quỹ đạo ở mặt phẳng nghiêng 65,1độ, bay quanh xích đạo hết một khoảng thời gian là 96,17 phút.

Korolev cho rằng cuộc chinh phục không gian đã bắt đầu. Ngày 04/10, họ cùng chứng kiến một giấc mơ được nhiều thiên tài ấp ủ biến thành sự thật.

Sau đó, một lần nữa, Nga lại làm thế giới giật mình khi phóng vệ tinh Sputnik II vào ngày 03/11/1957. Lần này, vệ tinh mang sức tải nặng hơn và cả một chú chó tên Laika.

Những thành công vang dội của Nga chính là nguyên nhân dẫn đến việc thành lập Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Mỹ (NASA) ngày 1/10/1958.

Năm 50 sau ngày lịch sử đó, cuộc chạy đua vào không gian không chỉ còn là hai đối thủ - Nga và Mỹ - nữa, mà thêm vào đó là những quốc gia châu Á như Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, ...