Trong bối cảnh đó, bảo tồn quan họ như thế nào nhất là khi chúng ta đang lập hồ sơ đề nghị UNESCO công nhận quan họ là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại đang là câu hỏi được xã hội quan tâm. Chúng tôi đã có cuộc trao đổi với PGS. TS Nguyễn Chí Bền, Viện trưởng Viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam về vấn đề này.

 Thưa ông, chịu những tác động tiêu cực từ đời sống hiện đại, không gian văn hóa quan họ Bắc Ninh đang rạn vỡ, ông suy nghĩ như thế nào về điều này?

PGS, TS Nguyễn Chí Bền: Thẳng thắn mà nói, hiện tại không gian văn hóa quan họ Bắc Ninh quả tình đang có sự rạn vỡ. Người ta nói đến nhiều biểu hiện của sự rạn vỡ này như: Một vài làng trong danh sách 49 làng quan họ không còn sinh hoạt quan họ, một số nghệ nhân già mất đi, lời ca quan họ bị cải biên v.v... Tôi không phủ nhận những biểu hiện của sự rạn vỡ ấy, nhưng cũng cần sự suy xét thêm một số vấn đề. Trước hết là sự thưa vắng dần của một số nghệ nhân cao tuổi. 6 nghệ nhân được Sở VH-TT Bắc Ninh và Cục Di sản văn hóa lựa chọn để công nhận là nghệ nhân quan họ năm 2003, bây giờ chỉ còn 5 người. Nhưng sự ra đi của một số nghệ nhân, lại là điều tất yếu của tự nhiên và thời gian, chúng ta không thể cưỡng lại được. Vấn đề cần xem xét là sự trao truyền di sản quan họ từ thế hệ này sang thế hệ khác có được liên tục, liền mạch không. Việc vừa hát quan họ vừa xin tiền, tổ chức lều hát quan họ bên cạnh các hàng quán tạp nham trong hội Lim mấy năm trước... cũng không phải là điều đáng lo ngại. Bởi những hiện tượng tiêu cực này có thể sửa chữa rất nhanh, nó trong tầm tay của nhà quản lý văn hóa.

Hiện tượng cải biên lời ca quan họ có lẽ cũng không đáng ngại như suy nghĩ của một số người. Văn hóa dân gian có đặc điểm là tất cả thành viên của cộng đồng đều có thể đồng sáng tạo và chính nó tạo nên sức sống cho loại hình nghệ thuật dân gian. Chính thế nên ở một phương diện nào đó, nên xem quá trình đồng sáng tạo là bình thường. Khi xem xét sự cải biên lời ca quan họ cũng như các loại hình nghệ thuật dân gian khác phải tìm hiểu một cách cẩn thận. Thực tế, trong sự phát triển của mình, một số lời ca quan họ đã được cải biên từ những làn điệu dân ca khác.

- Còn hiện tượng sân khấu hóa quan họ thì sao, thưa ông?

PGS, TS Nguyễn Chí Bền: Nói đến điều này là người ta nghĩ ngay đến Đoàn Dân ca quan họ Bắc Ninh (DCQHBN) với phương thức hoạt động theo kiểu sân khấu hóa. Đánh giá vai trò của Đoàn DCQHBN, cần có lý có tình, đặt trong bối cảnh của thời đại. Những năm qua, quan họ Bắc Ninh được trong và ngoài nước biết đến nhiều nhất là từ sân khấu, qua các nghệ sĩ của Đoàn DCQHBN. Trong khi đó, một số nhà nghiên cứu gọi Đoàn này là quan họ đài, quan họ đoàn... Tôi nghĩ rằng, các nghệ sĩ của Đoàn DCQHBN khác với các nghệ sĩ của các đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp khác. Buổi đầu, các nghệ sĩ này học quan họ ở các làng quan họ, học từ chính sự truyền dạy của các lão nghệ nhân quan họ. Những năm tám mươi, chín mươi của thế kỷ XX, khi phong trào quan họ phục hồi ở các làng quê, chính những nghệ sĩ của Đoàn lại dạy quan họ cho người dân các làng quan họ. Còn việc đi trình diễn ở nơi không là không gian quan họ, có lẽ chẳng còn cách nào khác, buộc phải sân khấu hóa. Vấn đề cần xem là hiện tượng ấy là hình thức hay mục đích!

-Vậy điều gì khiến ông lo ngại nhất trong sự phát triển của quan họ hiện nay?

PGS, TS Nguyễn Chí Bền: Điều đáng lo ngại là tính nghi lễ trong quan họ nhạt dần. Hiện nay, quan họ không còn gắn kết chặt chẽ với tín ngưỡng, lễ hội nữa. Giờ người ta thế tục hóa nó, mang vào hát ở nhà hàng. Một điều đáng lo nữa là khả năng ứng tác, sáng tạo bài ca quan họ không còn. Trước đây, các làng còn có hình thức hát thi, hát giải, nhưng bây giờ hình thức này hầu như không còn. Theo tôi cần phải đánh thức tiềm năng sáng tạo của cộng đồng bằng cách tổ chức lại các cuộc thi ứng tác quan họ trong lễ hội như ngày xưa.

- Quan họ đã và đang được bảo tồn như thế nào, thưa ông?

PGS, TS Nguyễn Chí Bền: Chúng ta đang bảo tồn quan họ bằng hai hình thức bảo tồn “sống” và bảo tồn “đông lạnh”. Với phương thức bảo tồn “đông lạnh”, chúng ta đã sưu tầm và in sách 300 bài hát quan họ, đồng thời thu thành băng đĩa, phát hành những năm qua. Bảo tồn “sống”, chúng ta đang tiếp tục truyền dạy quan họ cho lớp trẻ và quảng bá tới rộng rãi công chúng. Hình thức bảo tồn này, phải nói thẳng thắn, chúng ta tiến hành hiệu quả chưa cao.

- Một số người đưa ra giải pháp giữ gìn và quảng bá quan họ bằng cách kết hợp biểu diễn quan họ với du lịch. Ông có đồng tình với cách làm này?

PGS, TS Nguyễn Chí Bền: Với sự kết hợp này, nghệ nhân quan họ được trình diễn và giới thiệu cho du khách cái hay, cái đẹp của quan họ. Nhưng cái dở là không phải du khách nào cũng ngồi nghe hết được 1 canh hát. Vì thế, phải tạo được 1 hệ thống sản phẩm du lịch tức là phải có băng đĩa, các ấn phẩm, chương trình nghiên cứu và giới thiệu về quan họ. Du khách có thể nghe tại làng, nhưng phải có sản phẩm du lịch mang về. Công việc này, đòi hỏi chúng ta phải có chiến lược phát triển sản phẩm du lịch, để vừa giới thiệu được quan họ, vừa phát triển được kinh tế.

- Vậy theo ông, làm thế nào để quảng bá quan họ tới đông đảo công chúng trong nước và trên thế giới? Nếu có một mơ ước cho quan họ Bắc Ninh, ông sẽ mơ ước điều gì?

PGS, TS Nguyễn Chí Bền: Có nhiều cách làm, nhưng vẫn phải chấp nhận sân khấu hóa quan họ để đưa quan họ đi lưu diễn các nơi. Bởi chúng ta không thể đưa cả một làng quan họ nguyên gốc với các nghệ nhân đi các nơi trình diễn được, mà chỉ có thể giới thiệu quan họ thông qua các cuộc lưu diễn với sự góp mặt của các nghệ nhân, nghệ sĩ.

Nếu được ước mơ, tôi mơ ước có một làng văn hóa - du lịch quan họ. Trong làng này có đầy đủ cảnh quan của quan họ, có đồi, núi, sông, có khu vực dành riêng cho các nghệ nhân trình diễn và có khu vực để giới thiệu đồng thời trình chiếu quan họ... Du khách không chỉ được thưởng thức quan họ, mà còn thưởng thức ẩm thực, trang phục, nói rộng ra là cả nền văn hóa Kinh Bắc. Nghĩa là vừa bảo tồn theo hình thức “đông lạnh”, vừa bảo tồn “sống”. Tôi nghĩ địa điểm thích hợp xây dựng làng quan họ này là khu vực đồi Lim.