Theo kết quả điều tra của Viện Nghiên cứu và phát triển giáo dục Việt Nam về các biểu hiện vi phạm đạo đức của học sinh từ cấp tiểu học đến ĐH, CĐ cho thấy, càng học lên cao thì số tỷ lệ học sinh, sinh viên vi phạm đạo đức càng tăng lên. Biểu hiện nhỏ nhất là đi học không đúng giờ, ở bậc tiểu học có 20%, tăng lên 21% ở THCS, 58% ở THPT và ở bậc ĐH, CĐ là 85%. Hiện tượng quay cóp ở bậc tiểu học chỉ có 8%, đã tăng lên 55% ở THCS, 60% ở THPT và 69% ở ĐH, CĐ. Một biểu hiện nữa là hiện tượng nói dối cha mẹ, tiểu học đã là 22%, THCS tăng lên 50%, THPT là 64% và ĐH, CĐ đã là 83%. Một vấn đề bức xức hiện nay là việc vi phạm luật giao thông, nếu ở tiểu học chỉ có 4%, TNCS là 35%, THPT tăng lên gấp đối 70% và ĐH, CĐ là 84%.

Theo một khảo sát khác của Bộ GD&ĐT từ 30 trường ĐH, CĐ cho thấy 51,4% sinh viên cho rằng “sống thử trước hôn nhân” là hiện tượng phổ biến. Uy ban Dân số – Kế hoạch hóa gia đình cũng đưa ra con số báo động là mỗi năm có hơn 1,5 triệu vụ nạo phá thai, trong đó tuổi vị thành niên chiếm trên 35%, đặc biệt khoảng 20% là học sinh, sinh viên.

Hiện tượng vi phạm đạo đức của học sinh, sinh viên không còn chỉ dừng lại ở những biểu hiện nhỏ, thông thường ấy. Các biểu hiện vi phạm đã thành vi phạm pháp luật. 55 – 65% số người phạm tội ở nước ta những năm gần đây là thanh, thiếu niên, trong đó có không ít học sinh, sinh viên. Theo con số đưa ra của Cục quản lý trại giam, cơ sở giáo dục, trường giáo dưỡng (Bộ Công an), nếu như năm 2000 các trường chỉ có 2.223 học sinh, năm 2007, số học sinh trong 4 trường giáo dưỡng đã là 3.897 học sinh, đây thực sự là con số đáng báo động. Trong đó có rất nhiều em phạm các tội nghiêm trọng như 145 em buôn bán, hút chích ma túy, 12 em cướp giật, 54 em cưỡng đoạt tài sản, 124 em hiếp dâm, 124 em cố ý gây thương tích, 765 em gây rối trật tự công cộng, 48 em lừa đảo, 69 em giết người, 2.112 em trộm cắp…

Nguyên nhân học sinh, sinh viên vi phạm đạo đức có rất nhiều, đến từ cả gia đình, nhà trường và xã hội. Theo nhiều ý kiến của các nhà tâm lý, cuộc sống hiện đại, tình trạng tổ ấm gia đình bị tan nát, cách nuôi dạy con phản khoa học và sự thiếu gương mẫu của các bậc cha mẹ là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến tình trạng thanh thiếu niên phạm tội.

Về phía các trường học, việc giáo dục đạo đức từ bậc phổ thông đến ĐH cũng có rất nhiều bất ổn. Việc giáo dục vẫn “nặng về dạy chữ, nhẹ về dạy người”. Nhiều giáo viên lên lớp chỉ lo truyền giảng kiến thức chuyên môn, không có thì giờ để uốn nắn chỉnh sửa những sai trái của học sinh, sinh viên. Chương trình giáo dục đạo đức, giáo dục công dân thì quá ôm đồm nặng nề, xem nhẹ giáo dục kỹ năng sống – kỹ năng ứng xử hàng ngày. Tiến sỹ Nguyễn Tùng Lâm, hiệu trưởng trường THPT dân lập Đinh Tiên Hoàng (Hà Nội) cho rằng: Nhiều năm qua, chúng ta giáo dục đạo đức theo kiểu quan liêu, giáo điều. Nội dung nào cũng có, nhưng lại chưa quan tâm đầy đủ đến phương thức, hình thức giáo dục phù hợp. Thiết nghĩ, trong giáo dục đạo đức cho học sinh, sinh viên, phải để các em được tôn trọng thật sự, cần từ bỏ cách giáo dục áp đặt, nhồi nhét, khô cứng.

Để giúp học sinh, sinh viên tránh xa các cạm bẫy khôn lường ngoài xã hội, theo Giáo sư Viện sĩ Phạm Minh Hạc, chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục Việt Nam, điều hết sức cấp bách là nhà trường – gia đình – xã hội phải không ngừng phối hợp chặt chẽ trong mọi hoạt động. Trong đó, yếu tố quyết định là ý thức tự giáo dục thật sự nghiêm khắc, sự phấn đấu hướng thiện của từng cá nhân, nhất là học sinh các lớp cuối cấp.