Cẩn trọng diễn giả ngoại

Việc chọn chuyên gia nước ngoài “cho thật trúng” giúp tư vấn các vấn đề Việt Nam không phải dễ. Họ có thể là những chuyên gia rất giỏi, giầu kinh nghiệm, rất có uy tín ở nước này, nhưng chưa chắc có thể đưa ra những lời khuyên tốt nhất cho một nước khác có thực tiễn, văn hoá, tập quán, cách tư duy... khác biệt.

Trong số hàng ngàn chuyên gia quốc tế đã đến giúp Việt Nam trong hai chục năm qua, phần lớn là những người uyên bác, giầu kinh nghiệm. Tuy nhiên, không phải tất cả đều giỏi và làm việc nghiêm túc.

Tôi xin kể ra đây vài ba trường hợp mà bản thân được chứng kiến hoặc trực tiếp liên quan.

Trường hợp thứ nhất: cách đây khoảng hơn 10 năm, trong một hội thảo quốc tế về đổi mới doanh nghiệp nhà nước tại Hà Nội, một chuyên giá quốc tế khá trẻ trình bày bài tham luận quan trọng đầu tiên. Sau phần giới thiệu rất tự tin, khi vừa bắt đầu vào phần trình bày, diễn giả vã mồ hôi, mặt tái nhợt, và xin lỗi hội thảo vì cảm đột ngột nên không tiếp tục được.

Sau giờ hội thảo, một Giáo sư nước ngoài, được giới chuyên gia quốc tế và Việt Nam đánh giá là người giàu kinh nghiệm, am hiểu Việt Nam, và đã đến Việt Nam ngay từ ngày đầu Đổi mới, nói riêng với tôi: ”Anh có biết tại sao diễn giả phải ngừng không?” . Tôi trả lời :”Chắc anh ấy bị trúng gió”.

Vị Giáo sư nói: “Không phải thế đâu. Khi bắt đầu, anh ta còn rất bình thường. Nhưng sau thấy cử toạ toàn là những chuyên gia quốc tế và Việt Nam am hiểu sâu sắc lĩnh vực anh ta sắp trình bày, nên anh ta mất hết tự tin. Tôi có bản trình bày của anh ấy. Nó giống như một nghiên cứu của sinh viên và mang nặng tính sách giáo khoa, chẳng thể so với sự hiểu biết của giới cử toạ. Vì thế anh ta bị choáng, không tiếp tục được”.

Trường hợp thứ hai: tại một cuộc Hội thảo quốc tế khác ở Hà Nội về xoá đói giảm nghèo, một người có trách nhiệm của Việt Nam phát biểu thẳng thắn tại Hội thảo rằng một chuyên gia quốc tế được thuê sang Việt Nam đánh giá về tình trạng đói nghèo trong khuôn khổ một dự án giảm nghèo, đã hoàn tất báo cáo về tình trạng đói nghèo ở Việt Nam trong phòng khách sạn của ông ta tại Hà Nội!

Trường hợp thứ ba: Có lần, một trưởng chuyên gia tư vấn quốc tế đã phải huỷ hợp đồng giữa chừng với một chuyên gia của ông ta, suýt cắt hợp đồng với một chuyên gia quốc tế thứ hai nữa trong tổng số 7 người trong nhóm, và đề nghị chuyên gia trong nước thay thế phần việc của chuyên gia quốc tế bị thôi việc giữa chừng. Chính ông là người chọn các chuyên gia trong đội của mình, thông qua việc nghiên cứu hồ sơ của họ đưa lên. Và vì họ viết hồ sơ hay quá, làm ông tưởng rằng đã chọn đúng người thích hợp!

Có những vấn đề vô cùng phức tạp, tế nhị, có những khía cạnh về văn hoá, xã hội, lịch sử, tâm lý, tập quán, thói quen của đất nước và con người Việt Nam mà ngay cả người Việt chúng ta cũng chưa thể hiểu hết các ngóc ngách của nó, làm sao chuyên gia nước ngoài có thể hiểu được.

Tôi cũng đã có dịp tiếp xúc, cộng tác với một số chuyên gia nước ngoài chuyên nghiên cứu về Việt Nam, có người đã gắn bó với Việt Nam từ ngày đầu Đổi Mới, thậm chí có người đã nghiên cứu về Việt Nam 40 năm nay, nhưng tôi chưa thấy ai trong số họ nhận rằng hiếu thấu được Việt Nam. Tôi thấy các chuyên gia thận trọng thường chủ động tìm gặp các chuyên gia trong nước để trao đổi ý kiến.

Tôi cho rằng những ý kiến tư vấn của chuyên gia nước ngoài chỉ có thể cung cấp cho chúng ta kinh nghiệm, phương pháp luận, những hướng dẫn, gợi ý, những công cụ cần thiết để tìm giải pháp cho vấn đề của Việt Nam, chứ không phải là đưa cho chúng ta các giải pháp hoàn chỉnh.

Sử dụng sản phẩm tư vấn

Gần 20 năm qua, trong khuôn khổ của nhiều dự án do nước ngoài tài trợ, một lượng báo cáo tư vấn khổng lồ đã được các chuyên gia nước ngoài trình lên các cơ quan tài trợ và các cơ quan chủ dự án phía Việt Nam.  Đồng thời, một khoản tiền không nhỏ đã được chi cho việc đó. Nếu các báo cáo quý báu này không được khai thác đúng mức, có lẽ đó là một khoản lãng phí đáng kể.

Có lẽ các chuyên gia tư vấn Việt Nam giờ đây có thể làm được nhiều hơn là vai trò “bộ lọc”. Năm 1990, khi Đổi Mới thực sự bắt đầu, dự án “Tăng cường quản lý kinh tế vĩ mô” mà UNDP dành cho Văn phòng Chính phủ có thể được xem là dự án chính thức đầu tiên của một tổ chức quốc tế giúp Việt Nam tiếp cận với kinh tế thị trường.

Khi đó, đối với hầu hết cán bộ các cấp, các ngành của Việt Nam, kinh tế học thị trường là điều rất xa lạ. Vì vậy, mỗi tài liệu về kinh tế thị trường, về kinh nghiệm phát triển của các nước ngoài khối XHCN cũ đều mới mẻ và giá trị. Số cán bộ cấp vụ trở lên có thể sử dụng tiếng Anh để nghiên cứu tài liệu và giao tiếp rất ít.

Trong khuôn khổ của dự án này, gần bốn chục cán bộ cao cấp của Việt Nam, gồm các bộ trưởng, thứ trưởng, vụ trưởng và tương đương, đã theo học tập trung (thông qua phiên dịch) một khoá ngắn hạn gần 1 tháng về kinh tế thị trường và kinh tế phát triển, tách biệt hẳn công việc hàng ngày.

Sau gần 20 năm, từ chỗ rất bỡ ngỡ trước ngưỡng của của kinh tế thị trường, đến nay, Việt Nam đã đào tạo được một đội ngũ đông đảo cán bộ, chuyên gia về phát triển. Rất nhiều người đã được đào tạo bài bản, với bằng Thạc sĩ, Tiến sĩ tại Vương quốc Anh, Hoa Kỳ, Australia, Canada, và nhiều nước phát triển khác. Ngoài ra, đội ngũ cán bộ ở các bộ, ngành, các cơ quan Chính phủ, các viện nghiên cứu, trường đại học, những người đã nhanh chóng tích luỹ được nhiều kiến thức mới, kinh nghiệm mới thông qua thực tiễn và cộng tác với các chuyên gia quốc tế, ngày càng hùng hậu.

Đội ngũ chuyên gia của Việt Nam đã phát triển mạnh cả về số lượng và chất lượng. Nhiều người đã mang kiến thức, kinh nghiệm của mình đóng góp hiệu quả vào quá trình cải cách, phát triển kinh tế. Một số người đã gây dựng uy tín trên phạm vi quốc tế, được mời tham dự, thuyết trình ở nhiều hội thảo quốc tế tổ chức tại Việt Nam và ở nước ngoài, được cộng đồng chuyên gia quốc tế về Việt Nam đánh giá cao.

Có người đã được mời làm chuyên gia tư vấn cho một số nước khác. Đó là những người có kiến thức uyên bác, cọ xát nhiều với thực tiễn Việt Nam, thấu hiểu tình hình Việt Nam, hoàn toàn có khả năng vận dụng kiến thức, kinh nghiệm của bản thân và tham khảo kinh nghiệm nước ngoài góp phần tìm ra các giải pháp phù hợp cho Việt Nam. Nếu nguồn tri thức này được khai thác tốt, kết hợp với kinh nghiệm của các chuyên gia quốc tế được tuyển chọn chính xác sẽ góp phần giúp chúng ta tìm ra các giải pháp tốt nhất, phù hợp nhất, hiệu quả nhất cho mọi tình huống trong quá trình phát triển của đấ nước.

Phản biện

Một trong những cách có thể áp dụng để sử dụng tốt nguồn tư vấn quốc tế là cho phép mọi người Việt Nam ở trong nước và ngoài nước, và cả các chuyên gia quốc tế khác, được tham gia trao đổi, phản biện các đề xuất của chuyên gia nước ngoài trước khi trình lên cơ quan lập chính sách. Việc này thực sự tốt vì nhiều lẽ:

1- Thứ nhất, nó góp phần tăng thêm tính khách quan của ý kiến tư vấn quốc tế. Một số nhà tài trợ không muốn làm mất lòng chủ nhà Việt Nam, trong khi cơ quan chủ trì dự án phía Việt Nam cũng không muốn bị đánh giá là kém hiệu quả, nên có trường hợp họ vì nể lẫn nhau, đưa ra các báo cáo, khuyến nghị theo cách để dễ được phía Việt Nam chấp nhận, tránh những ý kiến “gai góc” làm mất lòng chủ nhà.

2-  Thứ hai, với cơ chế này, các chuyên gia quốc tế phải thận trọng hơn khi đưa ra lời khuyên của mình, và họ tự thấy cần phải chủ động tham khảo ý kiến, trao đổi với các chuyên gia trong nước và chuyên gia quốc tế khác để nâng cao chất lượng sản phẩm của mình.

3- Thứ ba, các cơ quan chủ quản dự án của Việt Nam cũng cần kiểm soát chặt chẽ hơn kết quả làm việc (các sản phẩm tư vấn) của chuyên gia tư vấn nước ngoài, cố gắng  “lọc bỏ” những tác động có thể có của các nhóm lợi ích (nếu có, như bạn “htc” đã nêu trên tuanvietnam.net), bảo đảm quyền lợi tối cao của quốc gia.

4- Về cách thực hiện, theo tôi, hiện nay Chính phủ đã đưa các dự thảo luật lên trang web để người dân góp ý kiến, thì cũng có thể công bố những ý kiến tư vấn của chuyên gia nước ngoài, nhất là đối với các quyết sách có tác động trên phạm vi rộng lớn, ví dụ một ngành, một vùng hay phạm vi toàn quốc, để những người quan tâm trao đổi, đóng góp ý kiến, phản biện.  Nếu được như vậy thì chúng ta có thể khai thác được nguồn tri thức, kinh nghiệm rộng rãi, bổ sung và nâng cao chất lượng tư vấn quốc tế, góp phần làm cho quá trình hoạch định chính sách hiệu quả hơn.