Có ý kiến cho rằng, dân ta "duy tình hơn duy lý". Vì thế ngay cả các quan chức trong bộ máy công quyền nhiều khi vẫn mang nặng dấu ấn của chữ "đồng": đồng hương, đồng tuế, đồng niên... và tất cả các loại tình trong khi hành xử việc công. Quan chức thường đem tình nghĩa, ơn nghĩa vào xử lý công vụ. Một nền công vụ có nguồn gốc xuất thân từ nền "văn minh làng xóm".

Cũng chính từ điểm yếu đó nhiều khi rất dễ bị lợi dụng. Một trong những thủ đoạn lợi dụng tình cảm là bằng con đường quà cáp. Lúc đầu chỉ toàn là những món quà "dưới mức tình cảm" vào những dịp rất hợp lý, dần dần tình cảm phát sinh lúc đấy mới bắt đầu sang một trang khác!

Năm nào cũng vậy cứ mỗi độ năm hết tết đến, Thủ tướng Chính phủ đều có chỉ thị với nội dung ăn tết tiết kiệm, không được tổ chức tiệc tùng lãng phí, cấm dùng công quỹ biếu xén... Tuy nhiên mọi chuyện lãng phí, quà cáp vẫn diễn ra. Ba ngày Tết là một dịp rất hợp lý để bày tỏ tấm lòng của cấp dưới đối với cấp trên, của những kẻ chịu ơn đối với người ban ơn, của kẻ xin đối với người cho...

Gần đây từ Cà Mau, tỉnh cực Nam của đất nước đền Cao Bằng địa đầu của Tổ quốc xuất hiện chuyện tiền biếu xén chạy chức, tiền biếu có thể là chạy chức, chạy tội, trả ơn… cho các vị đầu tỉnh, Bí thư và Chủ tịch đủ thấy vấn nạn dùng tiền để chạy ở nước ta đã đến mức trầm trọng, phổ biến đáng báo động.

Xung quanh những chuyện rùm beng này có nhiều ý kiến khác nhau. Nhưng theo chúng tôi việc nhận tiền (hành vi hối lộ đã hoàn thành) dù dùng số tiền đó vào mục đích gì và ngay từ đầu  không cương quyết lập biên bản cũng là điều đáng trách không thể chấp nhận.

Không lẽ chỉ có Cà Mau và Cao Bằng một trong những tỉnh nghèo mới có chuyện biếu xén tiền bạc quà cáp còn những nơi khác phồn hoa đô hộ, tấc đất tấc vàng, bộ ngành đầy quyền lực mọi người phải cầu cạnh xin cho, lại trong sạch vững mạnh, dị ứng trước nạn quà cáp để chạy chức chạy quyền chạy tội, chạy dự án… Hay là tất cả rơi vào tình trạng “kính thưa các đồng chí chưa bị lộ”!

Nói như vậy không phải cố ý vơ đũa cả nắm, mang nặng chủ nghĩa hoài nghi, mà nói để đưa ra một thông điệp cảnh báo không nên xem nhẹ tính nghiêm trọng, tính phổ biến của tệ nạn quà cáp biếu xén chạy chức chạy quyền đã trở thành một lề thói ứng xử trong xã hội.

Ai cũng biết chuyện Lã Bất Vi bên Tàu ngày xưa, bắt đầu cũng từ quà cáp, biếu xén mà về sau “được cả thiên hạ”, hắn đi đến một kết luận “buôn Vua” là lời nhất. Ai cũng biết chuyện trùm xã hội đen Năm Cam, Lã Thị Kim Oanh cũng bắt đầu từ chuyện quà cáp biếu xén để rồi mặc sức thao túng từ lãnh đạo Bộ, cơ quan bảo vệ pháp luật, báo chí… Kết cục đưa hàng loạt người đủ các chức sắc cùng vào vòng lao lý.

Chính vì vậy mà hầu như đạo đức trong nền công vụ các nước đều có những điều khoản quy định về việc nhận quà biếu. Trong đó quy định rất rõ đến từng chi tiết như món quà trị giá bao nhiêu, ai tặng, tặng trong hoàn cảnh nào thì được nhận, trường hợp bất khả kháng thì sao... Công chức cứ theo đó mà thi hành. Chỉ được làm những việc pháp luật cho phép. Trong nhiều năm trở lại đây cho thấy nhiều quan chức vì lúc đầu nhận những "món quà tình nghĩa" mà về sau sa đà đến thân bại danh liệt.

Thế nhưng trong cuộc đời này từ xưa tới nay không phải là hiếm những tấm gương của những người tỉnh táo biết từ chối những món quà cáp ngầm chứa trong nó những ý đồ lợi dụng.

Trong chuyện Không nhận cá (Cổ học tinh hoa) kể về Công Nghi Hưu làm tướng cho Mục công nước Lỗ đời Chiến quốc rất thích ăn cá. Một hôm có người đem cá biếu, ông lại không nhận. Em ông lấy làm lạ, hỏi: ”Anh sở thích ăn cá, người ta đem cá cho, sao anh lại không nhận?”. Công Nghi Hưu nói: “Người ta đem cá cho chắc có ý cầu ta việc gì. Nếu ta nhận, tất ta phải giúp việc người. Giúp việc người lỡ làm trái phép thì đến mất quan. Mà mất quan, thì chẳng những không có cá biếu, mà đến cá mua lấy cũng không có nữa. Cho nên ta không nhận cá chính là ta muốn được có cá ăn lâu dài mãi mãi đó".

Ở nước ta trước đây có ông Đặng Huy Trứ đã bỏ công ngồi soạn ra một "cẩm nang" để khuyên răn các quan lại món quà trong dịp nào giá trị bao nhiêu thì được nhận, món quà trị giá thế nào trong hoàn cảnh nào thì dứt khoát không được nhận. Nhắc lại chuyện xưa để thấy rằng, trong ý thức người làm quan muốn giữ mình trong sạch thanh liêm bất kì thời nào, xứ nào cũng đều phải cảnh giác đối với chuyện quà cáp và hậu quả của nó.

Luật Chống tham nhũng thực hành tiết kiệm đã có quy định nghiêm cấm việc nhận tiền từ  500.000 đồng trở lên, gần đây cũng có quy định về việc nhận quà biếu. Rõ ràng là những quy định này chưa đi vào cuộc sống.

Việc giải quyết rốt ráo, minh bạch  và cương quyết của Trung ương, Chính phủ đối với việc nhận tiền ở Cà Mau và Cao Bằng nên là một cột mốc đánh dấu trong đời sống chính trị ở nước ta đi vào “Sống và làm việc theo pháp luật” đoạn tuyệt với vấn nạn tặng và nhận tiền bạc quà cáp.